Trabzon’u Rumlar mı Ruslara Verdi? İki Gün Nasıl İki Yıla Dönüştü?

1916 Rus işgali, Hrisanthos ve “Rum yönetimi / ihanet” anlatısının belgeler üzerinden yeniden okunması

1916 Trabzon’u hakkında birbirine karşıt iki anlatı, şaşırtıcı biçimde aynı varsayımda buluşuyor: Şehrin iki yıl boyunca Hrisanthos’un başında bulunduğu bir Rum yönetimince idare edildiği. Yunan tarih yazımının bir bölümünde bu anlatı “özyönetim” ve tarihsel hak fikrine bağlanırken, bazı Türk milliyetçi anlatılarında aynı şema “Rus işbirlikçiliği” ve “ihanet” kanıtına dönüşüyor.

Oysa 1916 tarihli Osmanlı belgesi, Amerikan Konsolosu Oscar Heizer’in çağdaş raporu ve Rus işgal yönetimine ilişkin kaynaklar birlikte okunduğunda iki yıllık egemen bir Rum hükümeti görünmüyor.

Önce savaşı yerine koyalım

Trabzon’un 1916’da işgali yerel bir Türk-Rum çatışmasının sonucu değildi. Birinci Dünya Savaşı’nın Kafkas Cephesi’nde Osmanlı İmparatorluğu ile Rus İmparatorluğu karşı karşıyaydı. Trabzon; limanı, Batum bağlantısı, Kafkas Cephesi’nin ikmali ve Erzurum’a uzanan yollar nedeniyle Rus ordusu için stratejik bir hedefti.^[4]

Bu nedenle tarihsel nedenselliği tersine çevirmemek gerekir: Rus ordusu Trabzon’a, Trabzon Rumları “ihanet ettiği” için gelmedi. Osmanlı Devleti ile Rusya zaten savaş halindeydi ve Rus ordusu cephede ilerliyordu.

16–18 Nisan 1916: Gerçekte ne oldu?

Olayın en değerli çağdaş tanıklarından biri ABD’nin Trabzon Konsolosu Oscar S. Heizer’dir. 29 Nisan 1916 tarihli resmî raporuna göre Osmanlı Valisi 16 Nisan’da şehirden ayrıldı; ayrılmadan önce Metropolit Hrisanthos’a düzeni korumak üzere yerel bir polis gücü oluşturma yetkisi verdi. Şehirde kalan son Osmanlı jandarma görevlisi 17 Nisan akşamı ayrıldı. 18 Nisan’da Rus torpidobotlarının bombardımanı başlayınca Heizer, bir kavass ve Metropolitin bir temsilcisiyle beyaz bayrak altında Rus komutanlığına giderek şehirde artık Osmanlı askeri bulunmadığını bildirdi. Aynı gün Rus kuvvetleri Trabzon’a girdi.^[1]

Cemal Azmi’nin beş maddelik talimatı

Tartışmanın merkezindeki belge, “Trabzon Vilayeti” başlıklı ve 3 Nisan 1332 tarihli beş maddelik talimattır. Rumi 3 Nisan 1332, Miladi 16 Nisan 1916’ya karşılık gelir. Belgenin yayımlanmış nüshası aşağıdadır.^[2][5]

Veysel Usta’nın aktarımında heyette Jandarma Komutanı, Polis Müdürü, Metropolit Hrisanthos, George Fostiropoulos ve Paraskevas Grammaticopoulos yer alır. Görev; asayişi, can ve mal güvenliğini, Müslümanlarla Hristiyanlar arasındaki sükûneti ve resmî kurumları korumaktır.

Belgenin en önemli kısmı beşinci maddedir: düzenleme, düşman kuvvetleri şehre girip kamu düzenini sağlayabilecek duruma gelinceye kadar geçerlidir. Yani metin kendi süresini açıkça sınırlar. Bu, iki yıllık bir hükümet kuran egemenlik belgesi değil; Osmanlı tahliyesi ile Rus işgali arasındaki boşluğu kapatmaya yönelik kısa süreli bir asayiş düzenlemesidir.

1916 belgesi ile Hrisanthos’un 1919 anlatısı aynı şey değil

Hrisanthos, 2 Mayıs 1919’da Paris Barış Konferansı için hazırladığı La Question du Pont-Euxin memorandumunda 1916 olayına daha geniş bir siyasal anlam yükledi. Veysel Usta’nın yayımladığı Türkçe aktarımda Cemal Azmi’nin yönetimi Hrisanthos’a ve üç Rumdan oluşan bir heyete bıraktığı anlatılır; ayrıca Cemal Azmi’ye, Trabzon’un Rumlardan alındığını ve şimdi Rumlara geri verildiğini ima eden sözler atfedilir.^[2][6]

Fakat beş maddelik 1916 belgesinde bu söz yoktur. Üstelik heyetin bileşimi de 1919 anlatısıyla aynı değildir: resmî metinde Jandarma Komutanı ve Polis Müdürü bulunur; Hrisanthos’un 1919’da saydığı Congalides ise belgede yer almaz.

Burada yapılması gereken Hrisanthos’u basitçe “yalan söylemekle” suçlamak değildir. Daha sağlam sonuç şudur: 1919 memorandumu, 1916’da ne olduğunu tarafsız biçimde kaydeden bir idarî rapor değil, Paris’te siyasal bir talebi savunan metindir. Dolayısıyla memorandum aynı zamanda 1916 deneyiminin üç yıl sonra nasıl siyasallaştırıldığının kaynağıdır.

Heizer “geçici hükümet adına teslim görüşmesi” yaptığını söylemiyor

Hrisanthos’un 1919 anlatısında Heizer’in geçici hükümet adına Ruslarla teslim görüşmesi yaptığı ve General Liakhov’un Hrisanthos’un görevini tanıdığı ileri sürülür. Heizer’in olaydan yalnız on bir gün sonra yazdığı rapor ise daha sınırlı bir tablo verir: bombardımanı durdurmak ve şehirde Osmanlı askeri kalmadığını bildirmek için Ruslara gider; yanında Metropolitin bir temsilcisi de vardır.

Heizer’in raporunda “geçici hükümet adına”, “bağımsız yönetim adına” veya devletlerarası bir teslim işlemi anlamına gelen bir ifade yoktur. O, 18 Nisan’daki sonucu açık biçimde Rus kuvvetlerinin Trabzon’u işgali olarak kaydeder.^[1]

18 Nisan’dan sonra: Yerel idare vardı, Rum egemenliği yoktu

Rus işgalinin ilk döneminde Rum ileri gelenlerinden oluşan yerel şehir idaresi faaliyetini sürdürdü. Fakat Akarca’nın Kefeli ve Schvarts belgelerine dayanarak gösterdiği üzere bu yapı belediye görevlerini yerine getirecek yeterli para ve yetkiden dahi yoksundu; yanında ve üzerinde çeşitli Rus askerî makamları bulunuyordu.^[3][4]

20 Haziran 1916’da General Aleksei von Schvarts’ın yetkisi merkezileştirildi. Sergey Mintslov, şehir işlerini denetlemek üzere Rus makamlarınca yöneticilik görevine getirildi. Daha sonra Rus tebaası Dr. Kefeli şehir idaresinin başına atandı; Rus ve Müslüman üyeler eklendi. Hrisanthos bu müdahalelere karşı çıktı, Rum üyelerin istifasını örgütledi ve üst Rus makamlarına başvurdu. Bu pazarlık onun nüfuzunu gösterir; fakat son karar yetkisinin onda olmadığını da aynı ölçüde gösterir.

Akarca bu sürecin sonucunu, yerel Rum şehir idaresinin bir Rus imparatorluk belediye organına dönüşmesi olarak tanımlar.^[3]

• 16 Nisan 1916: Osmanlı tahliyesi sırasında kısa süreli asayiş düzenlemesi.
• 17 Nisan akşamı: Son Osmanlı görevlisi şehirden ayrılır.
• 18 Nisan: Rus ordusu Trabzon’u işgal eder.
• 20 Haziran: Schvarts’ın idarî otoritesi merkezileşir; Mintslov şehir işlerinde Rus denetimini yürütür.
• 1916 sonu: Kefeli’nin başkanlığı, Rus ve Müslüman üyelerin eklenmesiyle belediye yapısı Rus idarî sistemine daha açık biçimde bağlanır.
• 1917: Rus Devrimiyle askerî otorite zayıflarken Hrisanthos’un fiilî yerel ağırlığı artar.

Hrisanthos güçlüydü; fakat egemen değildi

Hrisanthos’u önemsizleştirmek de kaynaklara aykırıdır. Rus makamlarıyla pazarlık eden, Rum toplumunun taleplerini savunan, zaman zaman Rus kararlarına karşı çıkan ve 1917’de Rus askerî otoritesi çözülürken şehirde ağırlığı artan güçlü bir yerel aktördü.

Ancak nüfuz, temsil ve arabuluculuk siyasal egemenlik değildir. Nitekim Rus Kafkas Ordusu Komutanı Yudeniç’in Hrisanthos’tan kuşkulanarak onun Osmanlı veya Alman ajanı olabileceği yönünde soruşturma istemesi, “Rus işbirlikçisi Hrisanthos” şeklindeki tek boyutlu portreyi de problemli hale getirir.^[3]

İki karşıt milliyetçi anlatının ortak öncülü

Sonraki Yunan tarih yazımının bir bölümünde 1916’daki geçiş düzenlemesi “iki yıllık Hrisanthos yönetimi” ve giderek özerkleşen bir “Trabzon hükümeti” olarak genişletildi. Bu anlatının izleri günümüzde de görülebiliyor: Yunanistan Eğitim Bakanlığı’nın 12 Eylül 2025 tarihli resmî tarih sınavında öğrencilerden 1916–1918 döneminde Hrisanthos’un Trabzon yönetimindeki rolünü değerlendirmeleri istendi; sınav metinlerinden biri geçici hükümetin iki yıl sürdüğünü ve giderek özerk nitelik kazandığını ileri sürdü.^[8]

Bazı Türk milliyetçi anlatıları ise aynı tarih şemasını tersine çevirir: iki yıllık Rum yönetimi kabul edilir; fakat bu kez tarihsel hak veya özyönetim değil, Ruslarla işbirliği ve Osmanlı’ya “ihanet” sonucu çıkarılır.^[9]

“İşbirliği” sorusunu nasıl sormalıyız?

Rus işgali sırasında Rus makamlarıyla çalışan Rumlar vardı; Hrisanthos da yeni iktidarla görüştü ve pazarlık yaptı. Fakat bundan bütün Trabzon Rumlarının topluca “işbirlikçi” veya “hain” olduğu sonucu çıkmaz. Rus yönetimi Müslüman temsilcileri de şehir idaresine aldı, bir müftü tayin etti ve Müslüman nüfusun yardım, mülk ve çalışma meselelerinde düzenlemeler yaptı.^[3]

İşgal altında yeni iktidarla ilişki kurmak ile onun bütün siyasal hedeflerini benimsemek aynı şey değildir. Tarihçinin sorusu “hangi halk ihanet etti?” değil, savaş ve işgal altında farklı kişi ve toplulukların yeni iktidarla nasıl ilişki kurduğu olmalıdır.

Sonuç: İki günün üzerine kurulan iki yıllık hikâye

1916–1918 arasında Trabzon’da bağımsız veya egemen bir Rum hükümeti kurulmadı. 16 Nisan’daki Osmanlı tahliyesi sırasında, Rus kuvvetleri gelinceye kadar düzeni korumak üzere süreli bir yerel düzenleme yapıldı. 18 Nisan’dan itibaren şehrin askerî ve üst idarî egemenliği Rus işgal makamlarındaydı.^[1][3][4]

Hrisanthos ve Rum şehir ileri gelenleri yerel yönetimde önemli roller oynadılar; ancak bu roller daha sonra ortaya çıkan “iki yıllık Rum hükümeti” kavramıyla aynı şey değildi. Hrisanthos 1919’da 1916 deneyimini Pontos’un siyasal haklarını savunan bir argümana dönüştürdü; sonraki bazı Yunan anlatıları bu yorumu genişletti, bazı Türk milliyetçi anlatıları ise aynı varsayımı “ihanet” tezine çevirdi.

Yaklaşık iki günlük geçişi iki yıllık Rum egemenliğine dönüştürdüğümüzde artık 1916’da ne olduğunu değil, 1916’nın daha sonra nasıl hatırlandığını ve siyasallaştırıldığını anlatıyoruz.