Suat Turan
Trabzon ile Rize, tarihleri, kültürleri ve toplumsal kimlikleriyle Doğu Karadeniz’in iki önemli şehri. Aralarındaki rekabet, futboldan gündelik yaşama kadar uzanıyor. Özellikle Trabzonspor ile Rizespor arasındaki karşılaşmalar bu rekabeti daha görünür hâle getiriyor. Ancak zaman zaman dostane sınırları aşarak hakarete, aşağılamaya ve etnik kimlikler üzerinden karşılıklı suçlamalara dönüşen bu gerilim üzerinde düşünmek gerekiyor.
Trabzonlu olmakla Rizeli olmak, insanları birbirine karşıt iki kimliğin tarafı hâline getirmiyor. Her iki şehrin insanları da benzer tarihsel süreçlerden, kültürel dönüşümlerden ve ekonomik sorunlardan etkilenmiş durumda. Bu nedenle şehirler arasındaki rekabeti yalnızca futbol veya yerel aidiyet üzerinden değil, bölgenin tarihsel, kültürel ve sınıfsal gerçekleri üzerinden değerlendirmek gerekiyor.
Tarih, kimlik ve asimilasyon
Trabzon ve Rize’nin geçmişinde yerel güç mücadeleleri de bulunuyor. Osmanlı döneminde Tuzcuoğulları ile Hazinedarzâdeler arasındaki mücadele, bölgedeki nüfuz ve iktidar ilişkilerinin önemli örneklerinden biri. Lazistan Sancağı’nın idari yapısı, 1878’de Batum’un Rusya’ya bırakılmasının ardından merkezinin Rize’ye taşınması ve Birinci Emperyalist Paylaşım Savaşı yıllarında Doğu Karadeniz’de yaşanan çatışmalar, göçler ve nüfus hareketleri de bölgenin tarihsel hafızasını şekillendiren gelişmeler arasında. Pontos meselesi de bu tarihsel sürecin tartışmalı başlıklarından biri.
Ancak bölgenin tarihini anlamak için yalnızca siyasi ve idari gelişmelere değil, bölgenin çok katmanlı kültürel yapısına da bakmak gerekiyor. Lazca, Rumca, Hemşince ve Türkçe başta olmak üzere farklı dillerin ve kültürlerin bir arada şekillendirdiği bu coğrafya, önemli bir tarihsel çeşitliliğe sahip.
Bu çeşitlilik, ulus-devletin homojen bir toplum yaratma hedefi doğrultusunda uygulanan asimilasyon politikalarından bağımsız düşünülemez. Asimilasyon yalnızca bir dilin kullanımının gerilemesi değildir. İnsanların tarihsel hafızalarının zayıflatılması, kültürel aidiyetlerinin değersizleştirilmesi ve farklı kimliklerin egemen ulusal kimlik içerisinde eritilmesi de bu sürecin parçalarıdır.
Lazcanın, Hemşince’nin ve Rumcanın kuşaklar arasındaki aktarımının zayıflaması, kültürel pratiklerin kamusal alandan çekilmesi ve insanların kendi geçmişleriyle kurdukları bağın kopması bu politikaların günümüzde de hissedilen sonuçları arasındadır. İnsanların ana dillerini konuşmaktan çekinmesi veya ailelerinin kültürel geçmişini görünmez kılması, yalnızca bireysel tercihlerle açıklanamaz. Eğitim politikaları, toplumsal baskılar, ayrımcılık ve tarihsel dışlanma da bu dönüşümde etkili olmuştur.
Asimilasyonun bir başka boyutu da kimliklerin siyasal ihtiyaçlara göre yeniden tanımlanmasıdır. Farklı kültürel aidiyetler kimi zaman görünmez kılınırken kimi zaman da egemen milliyetçilik anlayışı içerisinde yeniden biçimlendiriliyor. Sosyal medyada karşılaştığımız “En Türk benim” yarışı bunun güncel yansımalarından biri. İnsanlar kendi kimliklerini kanıtlama ve diğerinden daha fazla Türk olduğunu gösterme çabasına sürükleniyor.
Oysa bir insanın konuştuğu dil, ailesinin tarihsel geçmişi veya kültürel aidiyeti onun değerini ve yurttaşlık hakkını belirlemez. Laz, Hemşinli, Rum veya Türk olmak bir üstünlük ya da eksiklik meselesi değildir. Farklı kimliklerin eşit haklarla yaşayabilmesi, demokratik bir toplumun temel koşullarındandır.
Futbol rekabeti ve kimlik siyaseti
Trabzonspor ile Rizespor arasındaki rekabet futbolun doğal bir parçası. Taraftarların takımlarını tutkuyla desteklemesi ve rakiple rekabet etmesi anlaşılabilir. Ancak bu rekabetin şehirlerin insanlarına, kültürel kimliklerine ve tarihsel geçmişlerine yönelik düşmanlığa dönüşmesi elbette kabul edilemez.
Bir kişinin ya da grubun davranışını bütün bir şehre mal etmek veya insanları memleketleri üzerinden değerlendirmek, toplumsal önyargıları besliyor. Üstelik ayrımcılığa karşı çıkarken de çifte standarttan uzak durmak gerekiyor. Trabzonluya yöneltilen hakaret ne kadar yanlışsa Rizeliye yöneltilen hakaret de o kadar yanlıştır.
Şehir aidiyetlerini ve kültürel kimlikleri bir üstünlük yarışına dönüştürmek, insanların ortak sorunlarını görmesini de zorlaştırıyor. Böylece ekonomik ve toplumsal eşitsizlikler yerine kimin hangi şehirden olduğu, hangi kimliği taşıdığı ve kimin daha fazla aidiyet iddiasında bulunduğu tartışılıyor.
Şehir rekabetinin arkasındaki sınıfsal gerçek
Trabzon’a mı, Rize’ye mi daha fazla yatırım yapıldığı tartışması da çoğu zaman şehirler arasında bir üstünlük yarışına dönüşüyor. Oysa asıl mesele yatırımların hangi şehre yapıldığından çok, kimin çıkarına hizmet ettiği, yaratılan zenginliğin kimlerin elinde biriktiği ve ekonomik yükün kimlerin omuzlarına bırakıldığıdır.
Bir liman, yol, sanayi tesisi ya da büyük ölçekli proje yapılması tek başına toplumsal kalkınma anlamına gelmez. Kamu kaynakları üzerinden ihaleler alan şirketler büyürken taşeron işçiler düşük ücretlerle ve güvencesiz koşullarda çalışıyorsa, sermayenin büyümesi toplumun refahının artması anlamına gelmez.
Bölgede çay ve fındık üreticileri artan gübre, işçilik ve nakliye maliyetleri karşısında ürünlerini değerinde satabilmek için mücadele ediyor. Esnaf artan kiralar ve maliyetler altında ayakta kalmaya çalışıyor. İşçiler güvencesiz koşullarda çalışırken gençler düzenli iş bulamadıkları için başka şehirlere göç ediyor. Diğer tarafta ticaret, müteahhitlik, turizm ve kamu yatırımları üzerinden sermaye birikimini büyüten kesimler bulunuyor.
Dolayısıyla sorulması gereken, Trabzon’un mu Rize’nin mi daha zengin olduğu değil; bu zenginliği kimin yarattığı ve kimlerin bundan ne ölçüde pay aldığıdır.
Kültürel eşitsizliklerle sınıfsal eşitsizlikler de birbirinden bağımsız değil. Ana dilinde eğitim alamamak, kültürel kimliğini kamusal alanda özgürce ifade edememek ve tarihsel geçmişinin yok sayılması, insanların toplumsal yaşama eşit katılımını etkiliyor. Kültürel haklar ile emek ve sosyal haklar, eşitlikçi bir toplum mücadelesinin birbirini tamamlayan unsurlarıdır.
Trabzonlu işçiyle Rizeli işçinin, Trabzonlu üreticiyle Rizeli üreticinin çıkarları birbirine karşıt değil. Her iki şehirde de emekçiler geçim sıkıntısı, güvencesizlik ve ekonomik eşitsizliklerle mücadele ediyor. Şehirler üzerinden yaratılan rekabet, bu ortak sorunların ve çıkarların konuşulmasını zorlaştırıyor.
Ortak gelecek, eşitlik ve dayanışma
Trabzonlu ile Rizelinin geleceğini belirleyecek olan, birbirlerine karşı kazandıkları sembolik zaferler değil, ortak sorunlarını değiştirmek için ne kadar yan yana gelebildikleridir.
Bunun yolu güvenceli iş, adil gelir, nitelikli eğitim ve sağlık hizmetleri için ortak mücadele etmekten; çay ve fındık üreticilerinin, işçilerin ve küçük esnafın haklarını birlikte savunmaktan geçiyor. Aynı zamanda Lazcanın, Hemşince’nin, Rumcanın ve bölgenin diğer kültürel miraslarının korunması, anadilde eğitim ve kültürel hakların güvence altına alınması da bu mücadelenin parçası olmalıdır.
Çünkü birlikte yaşamanın koşulu farklılıkların inkâr edilmesi değil, eşit haklarla güvence altına alınmasıdır.
Trabzonspor da Rizespor da sahada rakip olabilir. Ancak Trabzon’un emekçisiyle Rize’nin emekçisi birbirinin rakibi değildir. Farklı tarihsel ve kültürel kimliklere sahip insanlar, ortak ekonomik ve demokratik talepler etrafında bir araya gelebilir.
Tartışmamız gereken hangi şehrin diğerinden üstün olduğu ya da kimin daha fazla Türk olduğu değil; bu coğrafyada yaşayan insanların emeğinin karşılığını alabildiği, dilleri ve kültürleriyle özgürce yaşayabildiği, insanca yaşam koşullarına kavuşabildiği bir geleceğin nasıl kurulacağıdır.