Cumhuriyet'in Kazanımları Kimin Kazanımları?
Cumhuriyet'in ilanı, Türkiye'nin tarihinde önemli bir değişimin başlangıcıydı. Saltanatın kaldırılması, laik hukuk düzenine geçiş, yurttaşlık anlayışının geliştirilmesi ve kadınların hukuki haklarında yapılan düzenlemeler, bu değişimin önemli sonuçları arasında yer aldı. Bunları yok saymak doğru olmaz.
Fakat Cumhuriyet tarihini yalnızca bu gelişmeler üzerinden anlatmak da zaaflı bir değerlendirme olur. Çünkü aynı dönemde bu topraklarda yaşayan pek çok halk ve inanç topluluğu, yeni devletin kurduğu düzenin dışında kaldı. Kimileri soykırıma maruz kaldı, kimileri yaşadığı yerleri terk etmek zorunda bırakıldı, kimileri mülkünü kaybetti, kimileri dilini ve kültürünü yaşatmak için yıllarca mücadele etti.
O hâlde şu soruyu sormak gerekiyor: Cumhuriyet'in kazanımları kimlerin kazanımlarıydı? Bu ülkede yaşayan herkes bu kazanımlardan aynı ölçüde yararlanabildi mi?
Bu soruları sormak Cumhuriyet karşıtlığı değildir. Tam tersine, Cumhuriyet'in tarihini bütün yönleriyle ele alma çabasıdır.
Bu toprakların herkese ait bir tarihi var
Anadolu ve Mezopotamya'nın tarihi tek bir halkın tarihi değildir. Ermeniler, Rumlar, Süryaniler, Asuriler, Keldaniler, Kürtler, Yahudiler, Ezidiler, Aleviler, Araplar ve daha birçok topluluk bu coğrafyanın kültürüne, ekonomisine ve toplumsal yaşamına katkıda bulundu. Bugün birçok şehirde ayakta kalan yapılar, eski mahalleler, ibadethaneler ve kültürel izler bile bu ortak geçmişi hatırlatıyor.
Ne var ki ulus-devletin kuruluşuyla birlikte bu çoğul yapı giderek daraltıldı. Farklı kimlikler çoğu zaman eşit yurttaşlığın doğal bir parçası olarak görülmedi. Türk ve Müslüman kimliğini merkeze alan anlayış, diğer halkların varlığını ve taleplerini geri plana itti.
1915'te Ermenilerin yaşadığı büyük felaket, Pontos Rumlarına yönelik şiddet ve zorunlu göçler, Anadolu Rumlarının ülkeden ayrılması ve 1923 nüfus mübadelesi, bu tarihin en ağır sayfaları arasındadır. Cumhuriyet döneminde uygulanan Varlık Vergisi ve 6-7 Eylül 1955 pogromu da gayrimüslimlerin bu ülkedeki varlığını ve ekonomik gücünü derinden etkiledi. İnsanlar yalnızca evlerini ve iş yerlerini kaybetmedi; yaşadıkları mahallelerden, komşularından ve kuşaklar boyunca kurdukları hayattan da koparıldı.
Kürtlerin yaşadığı inkâr ve asimilasyon politikaları da Cumhuriyet tarihinin önemli meselelerinden biridir. Kürt kimliğinin tanınmaması, dil üzerindeki yasaklar, zorunlu iskân uygulamaları ve siyasal taleplere yönelik baskılar, bugün hâlâ çözülememiş bir sorunun temelini oluşturdu. Aleviler de inançlarını özgürce yaşama, ibadethanelerinin tanınması ve eşit yurttaşlık taleplerini uzun yıllardır dile getiriyor.
Bütün bunlar yaşanmışken Cumhuriyet tarihini yalnızca yapılan reformlarla anlatmak mümkün mü? Devletin gerçekleştirdiği değişimleri konuşurken bu değişimlerin dışında bırakılan insanların yaşadıklarını da konuşmak zorundayız.
Kurucu fikir ve uygulamadaki gerçekler
Cumhuriyet'in temelinde yer alan halk egemenliği, laiklik, yurttaşlık ve hukuk önünde eşitlik ilkeleri önemlidir. Sorun bu ilkelerin kendisinde değil, nasıl uygulandığında ve kimleri kapsadığında ortaya çıkıyor.
Örneğin laiklik kabul edildi, fakat farklı inanç gruplarının eşit koşullarda temsil edilmesi sağlanamadı. Yurttaşlık anlayışı geliştirildi, ancak Türkçe dışındaki diller uzun yıllar kamusal yaşamın dışında tutuldu. Kadınların hukuki haklarında önemli değişiklikler yapıldı, fakat toplumsal hayattaki eşitsizlikler ortadan kalkmadı.
Yani kâğıt üzerindeki eşitlik, herkesin hayatında aynı karşılığı bulmadı.
Bu ayrımı görmek gerekiyor. Cumhuriyet'in kazanımlarını kabul etmek, geçmişteki haksızlıkları görmezden gelmeyi gerektirmez. Aynı şekilde yaşanan acıları anlatmak da Cumhuriyet'in getirdiği değişimleri reddetmek anlamına gelmez. İkisini birbirinin karşısına koyduğumuzda tarihin önemli bir bölümünü tartışma dışına itmiş oluruz.
Üstelik geçmişte yaşananların sonuçları ortadan kalkmış değil. Kaybedilen mülkler, boşalan köyler ve mahalleler, kapatılan ibadethaneler, unutulmaya yüz tutan diller ve kuşaktan kuşağa aktarılamayan kültürler bugün de bu ülkenin gerçeği. Bunları yalnızca tarih kitaplarında kalmış olaylar gibi değerlendiremeyiz.
Demokratik cumhuriyet tartışması ve DEM Parti
Türkiye'de demokrasi mücadelesinden söz ederken Kürt halkının yıllardır verdiği mücadeleyi ayrı bir yere koymak gerekir. İnkâra, asimilasyona ve siyasal baskılara karşı yürütülen bu mücadele, ülkenin demokratikleşme tartışmasını da önemli ölçüde etkiledi. DEM Parti ve öncülü siyasi hareketler, halkların eşitliği ve demokratik cumhuriyet fikrinin siyaset alanında yer bulmasında önemli bir rol oynadı. Bu katkıyı teslim etmek gerekir.
Partinin 29 Ekim'de yaptığı, “Cumhuriyet'in kurucu fikri kıymetlidir ve bugünün ihtiyaçlarıyla buluşması için güncellenmesi gerekir” açıklaması da bu açıdan değerli. Cumhuriyet'in demokratik bir anlayışla yeniden ele alınması gerektiği yönündeki yaklaşım, üzerinde durulmayı hak ediyor.
Yine de burada bir konuyu tartışmaya açmak istiyorum: Cumhuriyet'in kurucu fikri güncellenirken bu coğrafyanın bütün halklarının geçmişi hesaba katılacak mı?
Türkiye'deki demokratikleşme tartışması çoğu zaman Türk-Kürt ilişkileri ve Kürt meselesi etrafında şekilleniyor. Bunun anlaşılır tarihsel nedenleri var. Ancak Anadolu ve Mezopotamya'nın geçmişi bundan ibaret değil. Ermenilerin, Rumların, Süryanilerin, Asurilerin, Keldanilerin ve diğer toplulukların yaşadıkları da bu ülkenin tarihinin parçası. Zorunlu göçler, mülksüzleştirmeler ve kültürel kayıplar demokratik cumhuriyet tartışmasında kendine yer bulmalı.
Aynı durum Aleviler, Ezidiler, Yahudiler ve diğer inanç toplulukları için de geçerli. Bu insanların talepleri yalnızca geçmişe ilişkin bir hatırlama meselesi değil; bugün eşit yurttaş olarak yaşayabilmelerinin de konusu.
Bunu DEM Parti'ye yönelik bir karşı çıkış olarak değil, partinin savunduğu demokratik cumhuriyet fikrine ilişkin bir beklenti olarak ifade ediyorum. Kürt halkının hak mücadelesi ne kadar önemliyse, diğer halkların tarihsel hakikatlerinin tanınması da o kadar önemlidir. Birinin gündeme gelmesi diğerinin geri plana itilmesini gerektirmemeli.
Partinin çoğulculuk ve eşitlik iddiası, bu geniş tarihsel hafızayı da içine alabildiği ölçüde daha güçlü olacaktır. Beklenti, partinin kendi mücadelesinden vazgeçmesi değil; bu mücadeleyi diğer halkların hafızası ve talepleriyle birlikte düşünebilmesidir.
Nasıl bir ortak gelecek?
Geçmişle yüzleşmek kolay değil. Çünkü bu yüzleşme, devletin yıllarca anlattığı tarih kadar toplumun alıştığı bazı kabulleri de sorgulamayı gerektiriyor. Fakat yaşananları konuşmadan, kayıpları tanımadan ve bunların bugüne uzanan etkilerini görmeden gerçek bir toplumsal uzlaşma sağlanamaz.
Burada amaç geçmişin suçunu bugünün insanlarına yüklemek değil. Ama geçmişte ne yaşandığını açıkça konuşmak, mağdurların hafızasına saygı göstermek ve haksızlıkların sonuçlarını gidermek için adım atmak gerekiyor. Aksi hâlde ortak gelecek çağrıları iyi niyetli sözlerin ötesine geçemez.
Cumhuriyet'in demokratikleşmesi, farklı halkların ve inançların bu ülkede kendilerini özgürce ifade edebilmeleriyle mümkün. İnsanların ana dillerini konuşabildiği, inançlarını baskı görmeden yaşayabildiği, kültürlerini çocuklarına aktarabildiği bir ülke istiyorsak, bunun geçmişte yaşananlarla da doğrudan bağlantılı olduğunu kabul etmeliyiz.
Cumhuriyet'in kazanımlarının gerçekten ortak bir değere dönüşmesi için geçmişte dışarıda bırakılanların da eşit yurttaşlar olarak kabul edilmesi gerekiyor. Bir halkın yaşadığı acı, başka bir halkın kazanımıyla açıklanamaz. Bir topluluğun hafızası da diğerinin tarihinden daha az önemli değildir.
Cumhuriyet'i bugün yeniden düşünmekten söz ediyorsak, bunu yalnızca kuruluş ilkelerini güncellemek olarak görmemeliyiz. Bu topraklarda kimlerin yaşadığını, kimlerin buradan koparıldığını, kimlerin sesinin duyulmadığını da hatırlamalıyız.
Cumhuriyet'in gerçek anlamda demokratikleşmesi, bu ülkenin bütün halklarının kendi tarihiyle ve kimliğiyle eşit biçimde yaşayabildiği bir düzen kurulmasına bağlıdır.