29 Ekim 1923: “Müslüman Cumhuriyeti” mi?

29 Ekim 1923 yalnızca “Cumhuriyet” kelimesinin anayasal metne girdiği tarih değildir. Aynı gün 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun 1. maddesi değiştirilerek “Türkiye Devletinin şekli Hükümeti, Cumhuriyettir” hükmü getirildi; 2. maddesi de “Türkiye Devletinin dini, Dini İslâmdır. Resmi lisanı Türkçedir” biçiminde değiştirildi. Bu hükümler 1921 Anayasası’nın özgün metninde yoktu; 29 Ekim 1923 tarihli 364 sayılı Kanunla metne girdi.¹²

Dolayısıyla 29 Ekim’e yalnız yönetim biçiminin değiştiği tarih olarak değil, yeni devletin kendisini anayasal olarak nasıl tanımladığı açısından da bakmak gerekir. Tam burada başka bir soru ortaya çıkıyor: Cumhuriyet ilan edilirken, on beş yıl önce Osmanlı parlamentosunda oturan Rum, Ermeni ve Yahudi mebuslara ne olmuştu?

1908: Aynı Meclis’teydiler

II. Meşrutiyet’in ardından yapılan seçimlerden sonra Meclis-i Mebusan 17 Aralık 1908’de açıldı. Meclisin toplumsal bileşimine ilişkin çalışmalarda toplam mebus ve topluluklara göre dağılım konusunda farklı rakamlar vardır. Bu farklılıkların bir bölümü başlangıçta seçilenlerle yasama dönemi boyunca ara seçimlerle görev yapanların ayrı veya birlikte hesaplanmasından kaynaklanır. Ancak temel olgu tartışmalı değildir: 1908 Meclisi, Müslümanların yanı sıra Rum, Ermeni ve Yahudi mebusların da görünür biçimde yer aldığı çok dinli ve çok topluluklu bir parlamentoydu.³

Trabzon’dan Matyo Kofidis, İstanbul’dan Krikor Zohrab, Erzurum’dan Vartkes Serengülyan, Selanik’ten Emanuel Karasu, İzmir’den Nesim Masliyah ve Bağdat’tan Ezakiel Sason bu parlamenter dünyanın tanınmış isimleri arasındaydı. Bunlar yabancı devletlerin temsilcileri değil, Osmanlı parlamentosunun mebuslarıydılar. Seçimlere katılıyor, mazbataları Meclis’te okunuyor, kanunlara oy veriyor, bütçeyi tartışıyor ve hükümete soru soruyorlardı.⁴

Matyo Kofidis

Trabzon mebusu

Albümde adı ve seçim çevresi açıkça yazılıdır.

Krikor Zohrab

İstanbul mebusu

Albümde “Zöhrab Efendi” olarak kayıtlıdır.

Emanuel Karasu

Selanik mebusu

Albümde “Emanuel Karasu Efendi” olarak kayıtlıdır.

Nesim Masliyah

İzmir mebusu

Albümde “Nesim Masliyah Efendi” olarak kayıtlıdır.

Kaynak: TBMM, 1908 Meclis-i Mebusan Albümü (2023). Görseller albümdeki isimlendirilmiş mebus portrelerinden alınmıştır.

Rum, Ermeni ve Yahudi mebusları tek bir siyasi blok olarak görmek de yanıltıcıdır. Aralarında ciddi siyasal farklılıklar bulunuyordu; İttihat ve Terakki ile hareket edenler olduğu gibi muhalefette yer alanlar veya mensubu oldukları toplumların taleplerini Meclis’e taşıyanlar da vardı.

1912: Kofidis’in mazbatası

1912 seçimlerinde siyasal mücadele çok daha sertleşmişti; buna rağmen Rum, Ermeni ve Yahudi mebusların parlamenter varlığı sona ermedi. Krikor Zohrab, Vartkes Serengülyan, Nesim Masliyah ve Matyo Kofidis gibi isimler yeniden Meclis’e girdiler.⁵

Kofidis’in durumu özellikle dikkat çekicidir. 28 Mart 1912 tarihli Tanin gazetesinde Kofidis taraftarı Rumların İttihat ve Terakki ile birlikte hareket ettiğine ilişkin bir haber yayımlandı. 9 Mayıs 1912 tarihli Meclis tutanağında ise “Trabzon Mebusu Matyo Kofidi Efendinin mazbatası okundu” kaydı bulunuyordu ve mebusluğu kabul edildi.⁶⁷

1914–1918: Savaş yıllarının parlamentosu

1914 seçimleriyle oluşan III. Meclis-i Mebusan, Osmanlı İmparatorluğu’nun Birinci Dünya Savaşı yılları boyunca görev yapan parlamentosuydu; faaliyetini 1918’e kadar sürdürdü. Mebusların topluluklara göre dağılımına ilişkin literatürde farklı hesaplamalar vardır. İsmail Kandil, dönem basınını ve önceki araştırmaları karşılaştırarak III. Devre boyunca ara seçimler dahil 292 kişinin görev yaptığını; bunların 16’sının Rum, 15’inin Ermeni ve 3’ünün Yahudi/Musevi olarak sınıflandırıldığını belirtmektedir. Bu rakamlar tek ve tartışmasız bir sayım olarak değil, kaynaklardaki farklı hesaplar içinde kullanılan çalışma rakamları olarak ele alınmalıdır.⁸⁹

Şaduman Halıcı’nın 1914 seçimlerini Osmanlı basını üzerinden inceleyen çalışması da Ermeni siyasi ve dinî temsilcilerinin seçim sürecindeki konumunu ve 1915 gelişmelerinin Ermeni mebuslar üzerindeki etkisini ele almaktadır. Pontos coğrafyasından Trabzon mebusları Matyo Kofidis ve Hacı Yorgi Yuvanidi, Canik mebusu Arzuoğlu Todoraki ve Karahisar-ı Şarki mebusu Küvanoğlu Yanko bu parlamenter yapının içindeydi. Bu dört ismin 1914 sonrasındaki hayat çizgileri aynı değildir; bu yazıda yalnız güvenilir biçimde izlenebilen örnekler üzerinden hüküm kurulmaktadır.¹⁰

Ermeni mebuslara ne oldu?

1915’ten itibaren Ermeni mebusların hikâyesi parlamenter temsil meselesinin çok ötesine geçti. İstanbul mebusu Krikor Zohrab ile Erzurum mebusu Vartkes Serengülyan öldürüldüklerinde eski mebuslar değil, görevdeki III. Meclis-i Mebusan üyeleriydi. 1915’te tutuklanarak İstanbul’dan uzaklaştırıldılar ve Urfa civarında öldürüldüler. Zohrab’ın öldürülmesine ilişkin Osmanlı yazışmaları ve soruşturma belgeleri Krikor Guerguerian Arşivi’nde de bulunmaktadır.¹¹¹²

Krikor Zohrab

İstanbul mebusu

1915’te tutuklandı, Urfa civarında öldürüldü; görevdeki mebustu.

Vartkes Serengülyan

Erzurum mebusu

1915’te tutuklandı, Urfa civarında öldürüldü; görevdeki mebustu.

Nazaret Dağavaryan

Sivas mebusu

1908 Meclisi’nde Sivas’ı temsil etti; 1915’te öldürüldü.

Hampartsum Boyacıyan

Kozan mebusu

1908 Meclisi’nde yer aldı; 1915’te idam edildi.

Portreler: TBMM, 1908 Meclis-i Mebusan Albümü, albüm sayfaları 7, 9, 12 ve 46 (PDF sayfaları 17, 19, 22 ve 56).

Van mebusu Arşak Vramyan ve Ergani Madeni mebusu İstepan Çıracıyan da 1915’te öldürüldü. Daha önce Osmanlı parlamentosunda görev yapmış Nazaret Dağavaryan ile Garabed Paşayan öldürüldü; Hampartsum Boyacıyan ise idam edildi. Böylece 1908–1914 arasında Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nda görev yapmış en az yedi Ermeni mebusun 1915’te öldürülmesi veya idam edilmesi söz konusudur.¹³¹⁴

Rum mebusların farklı yolları

Rum mebusların sonraki yıllardaki izlerini tek tek sürdüğümüzde farklı yaşam öyküleriyle karşılaşırız. Bu kişisel hikâyeler, 1908 ve 1914 meclislerinde görünür olan Rum siyasal temsilinin sonraki yıllarda nasıl değiştiğini ve 1923’e gelindiğinde neden artık aynı biçimde Meclis’te yer almadığını izlememize imkân verir.

Matyo Kofidis bu dönüşümün Pontos açısından en çarpıcı örneklerinden biridir. 1908, 1912 ve 1914’te Trabzon’u Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nda temsil etti. Amasya İstiklâl Mahkemesi dosyasında Kofidis hakkında 28 Eylül 1921 tarihli ölüm cezası kararı bulunmaktadır. Kofidis’in idam edildiği bilinmektedir. 28 Eylül tarihi burada yalnız eldeki mahkeme kararının tarihi olarak kullanılmaktadır; karar tarihi ile infaz tarihi aynı kabul edilmemelidir.¹⁵

Emanuel Emanuelidi’nin siyasal yaşamı Yunanistan’da devam etti. Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nda İzmir ve Aydın’ı farklı dönemlerde temsil eden Emanuelidi, 1922 sonrasında Atina’ya geçti. Yunanistan Genel Devlet Arşivleri’ndeki biyografik kayda göre 1923 seçimlerinde Atina–Pire temsilcisi seçildi; 1926’ya kadar IV. Kurucu Meclis çalışmalarına katıldı, daha sonra Venizelos’un partisine geçti ve 1928 ile 1929 hükümetlerinde Sağlık, Sosyal Yardım ve İaşe/Refah Bakanlığı görevini üstlendi. Böylece Osmanlı parlamentosunda başlayan siyasal kariyeri Yunanistan’da devam etti.¹⁶²⁷

İstanbul mebusu Vasilaki Orfanidis’in 1914’te mebusluk mazbatası Meclis-i Mebusan’da kabul edildi. 1929 tarihli Milliyet gazetesi de onu “esbak İstanbul mebusu Orfanidis” olarak anıyordu.¹⁷

Matyo Kofidis

Trabzon mebusu · 1908, 1912, 1914

Belgedeki ölüm cezası kararı: 28 Eylül 1921. İnfaz tarihi ayrıca tespit edilmeli.

Emanuel Emanuelidi Efendi

İzmir ve Aydın mebusu

Osmanlı Meclisi’ndeki siyasal kariyerini 1923 sonrasında Yunanistan parlamentosunda sürdürdü.

Portreler: Matyo Kofidis — TBMM, 1908 Meclis-i Mebusan Albümü, albüm s. 51 (PDF s. 61); Emanuel Emanuelidi — Emmanuil Emmanuilidis, İmparatorluğun Son Yılları, kapak görseli, Tamer Çilingir Arşivi.

Bu örnekler bütün Rum mebusların aynı akıbete uğradığını göstermez. Gösterdikleri daha sınırlı fakat önemli olgu şudur: 1914’te görünür ve çok isimli olan Rum parlamenter temsili, 1923 Meclisi’ne aynı kadro ve aynı temsil biçimiyle taşınmadı.

Yahudi mebusların farklı yolları

1908–1918 Osmanlı parlamenter hayatında Yahudi mebusların sayısı, hangi devre ve hangi ara seçimlerin hesaba katıldığına göre ayrıca belirtilmelidir. III. Devre için Kandil’in kullandığı sayı üçtür; 1908–1918 döneminin tamamını inceleyen çalışmalar ise Emanuel Karasu, Nesim Masliyah, Vitali Feraci ve Ezakiel Sason gibi dört farklı Yahudi mebusu birlikte ele almaktadır. Bu yazı, sonraki hayatları bakımından Karasu, Masliyah ve Sason üzerinde durmaktadır.¹⁸

Emanuel Karasu, II. Meşrutiyet sonrasında Osmanlı siyasetinin tanınmış isimlerinden biri oldu; Selanik’i ve daha sonra İstanbul’u Meclis-i Mebusan’da temsil etti. Savaş sonrasında vatandaşlık ve İtalyan tabiiyeti meselesi uzun bir hukuki ve diplomatik sürece dönüştü. Nesim Masliyah, İzmir mebusu olarak II. Meşrutiyet parlamenter hayatında yer aldı; Meclis faaliyetleri zabıtlar üzerinden ayrıntılı biçimde izlenebilmektedir. Bağdat mebusu Ezakiel Sason’un yolu ise yeni kurulan Irak’a uzandı; Irak’ın mali ve siyasal yapılanmasında bakan ve parlamenter olarak görev aldı.¹⁹²⁰²¹

Emanuel Karasu

Selanik, sonra İstanbul mebusu

Savaş sonrasında vatandaşlık ve İtalyan tabiiyeti meselesi uzun bir hukuki ve diplomatik sürece dönüştü.

Nesim Masliyah

İzmir mebusu

II. Meşrutiyet parlamenter hayatında yer aldı; faaliyetleri zabıtlardan izlenebilir.

Ezakiel Sason

Bağdat mebusu

Yeni kurulan Irak’ın mali ve siyasal yapılanmasında bakan ve parlamenter olarak görev aldı.

Portreler: TBMM, 1908 Meclis-i Mebusan Albümü, Karasu albüm s. 40 (PDF s. 50); Masliyah albüm s. 17 (PDF s. 27); Sason albüm s. 23 (PDF s. 33).

1923: Cumhuriyet’in ilk Meclisi

Burada bir istisna gibi görünen isim vardır: Van milletvekili Münip Boya. Annesinin Ermeni, babasının Süryani kökenli olduğuna ilişkin kaynaklar bulunmaktadır. Bazı araştırmalar bu nedenle onu Cumhuriyet’in ilk ‘gayrimüslim milletvekili’ olarak sınıflandırır. Ancak Boya’nın 1923’teki dinî aidiyeti konusunda kaynaklar çelişkilidir; onu Müslüman olarak tanıyanların ifadeleri de vardır. Dolayısıyla aile kökeninden hareketle Boya’yı 1908–1914 dönemindeki Ermeni cemaat temsilinin devamı olarak değerlendirmek mümkün değildir.²²²³

1908 ve 1914 Osmanlı parlamentolarında açıkça görülen Rum, Ermeni ve Yahudi siyasal temsili, 1923 Meclisi’ne aynı kadro ve aynı görünür temsil biçimiyle taşınmadı. Münip Boya örneği ise aile kökeni, dinî aidiyet ve siyasal temsilin birbirine eşitlenemeyeceğini gösterir.

Lozan, mübadele ve değişen nüfus

1923 Meclisi, 1914’tekinden yalnız seçim sistemi bakımından farklı bir toplumdan çıkmadı. Aradaki yıllar savaş, tehcir, soykırım, katliam, zorunlu göç ve büyük nüfus hareketleriyle geçti. 30 Ocak 1923 tarihli Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi Sözleşmesi, İstanbul Rumları ile Batı Trakya Müslümanları için getirilen istisnalar dışında, Türkiye’deki Rum Ortodokslar ile Yunanistan’daki Müslümanlar arasında zorunlu nüfus değişimini öngördü. Lozan Antlaşması’nın 37–45. maddeleri ise Türkiye’deki Rum, Ermeni ve Yahudi topluluklarının haklarına ilişkin hükümler getirdi. Bu nedenle 1923 parlamentosunun toplumsal bileşimi, savaşların ve demografik dönüşümün dışında okunamaz.²⁴²⁵

Bir Müslüman Cumhuriyeti mi kuruldu?

Başlıktaki “Müslüman Cumhuriyeti” ifadesi resmî bir devlet adı değildir. Burada üç ayrı düzeyi birbirinden ayırmak gerekir: devletin anayasal din hükmü, ülkenin savaşlar ve nüfus hareketleri sonrasında değişen toplumsal bileşimi ve parlamentodaki siyasal temsil. Yazının sorusu, bu üç düzeyin 1923’te nasıl yan yana geldiğidir; bunların arasında kendiliğinden tek yönlü bir neden-sonuç ilişkisi kurmak değildir.

29 Ekim 1923’te devletin dinini İslam olarak belirleyen hüküm de kalıcı olmadı. 1924 Anayasası aynı hükmü korudu; 10 Nisan 1928’de devletin dinine ilişkin ibare çıkarıldı ve 1937’de laiklik anayasal ilke haline getirildi. Bu değişiklikler, 29 Ekim 1923’te kabul edilen hükmün tarihsel önemini ortadan kaldırmaz.²⁶

1908 ile 1923 arasında yalnız on beş yıl vardı. Ama 1908 Meclisi’nde yan yana oturan Rum, Ermeni ve Yahudi mebusların temsil ettiği toplumsal dünya, 1923’e gelindiğinde büyük ölçüde ortadan kaldırılmıştı. Bu değişim yalnız savaşların, sınır değişikliklerinin ya da kendiliğinden gelişen nüfus hareketlerinin sonucu değildi. Tehcir, soykırım, katliam, zorunlu göç, mübadele ve mülksüzleştirme bu dönüşümün parçalarıydı. İnsanlar yalnız yaşadıkları topraklardan koparılmadılar; evleri, dükkânları, işletmeleri, toprakları ve sermayeleri de el değiştirdi.²⁸

Bu nedenle 29 Ekim 1923’e yalnız yeni bir devletin kuruluş tarihi olarak bakmak yetmez. 1908’de Meclis’te Trabzon’u temsil eden Matyo Kofidis’in 1921’de Amasya’da idama mahkûm edilmesinden, Emanuel Emanuelidi’nin siyasi hayatına Yunanistan’da devam etmesine kadar uzanan hikâyeler bize başka bir soruyu da sorduruyor: Cumhuriyet kurulurken, birkaç yıl önce aynı devletin parlamentosunda yer alan bu insanlar ve onların temsil ettiği topluluklar neredeydi?

29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildiğinde devletin dininin İslam olduğu da aynı kanunla anayasaya yazıldı. Bu hükmü, ondan önceki yıllarda Anadolu’nun demografik, siyasal ve ekonomik yapısında meydana getirilen büyük dönüşümden bütünüyle ayrı okumak mümkün değildir. Bir zamanlar Meclis’te bulunan isimlerin yokluğu da bu tarihin parçasıdır.

Çünkü mesele yalnız 1923’te Meclis’te kimlerin bulunduğu değildir. Asıl soru, 1908–1914 arasında Meclis’te bulunanların 1923’e gelindiğinde neden artık orada olmadığıdır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar ve arşivler

• Amasya İstiklâl Mahkemesi. C. 12/1, Esas No. 520, 28 Eylül 1921, s. 667–671. Tamer Çilingir Arşivi, Kofidis Dosyası (kullanılan nüsha).
• Clark University, Krikor Guerguerian Archive. Krikor Zohrab’a ilişkin Osmanlı belgeleri koleksiyonu.
• Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi. İlgili devre, cilt ve birleşimler, 1908–1918.
• Milliyet. 11 Nisan 1929, s. 3.
• Tanin. No. 1283, 15 Mart 1328 / 28 Mart 1912, ciltli nüsha s. 484. Tamer Çilingir Arşivi.
• Teşkilât-ı Esasiye Kanununun Bazı Mevaddının Tavzihan Tadiline Dair Kanun. Kanun No. 364, 29 Ekim 1923.
• T.C. Anayasa Mahkemesi. 1921 Anayasası; 1924 Anayasası.
• Lozan’da İmzalanan Türk ve Rum Nüfuslarının Mübadelesine İlişkin Sözleşme, 30 Ocak 1923.
• Lozan Barış Antlaşması, 24 Temmuz 1923.
• Jewish Telegraphic Agency Daily Bulletin. 20 Haziran 1931.
• 1908 Meclis-i Mebusan Albümü. Ankara: TBMM Basımevi, 2023 (görseller).

Araştırmalar

• Ahmad, Feroz. The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908–1914. Oxford: Clarendon Press, 1969.
• Akçan Dede, Neslihan. Cumhuriyet Dönemi Gayrimüslim Milletvekilleri ve Meclis Çalışmaları (1923–1999). Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi, 2017. YÖK Tez No. 458590.
• Çakırbaş, Ali. Cumhuriyet Döneminde Gayrimüslim Milletvekilleri ve Faaliyetleri (1923–1964). Doktora Tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, 2017.
• Halıcı, Şaduman. “Osmanlı Basınına Yansıyan Şekliyle 1914 Meclis-i Mebusan Seçimlerinde Ermeniler.” Tarih Dergisi 62 (2015): 127–180.
• Kaiser, Hilmar. Diyarbakır’da Ermeni Kıyımı. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2015.
• Kandil, İsmail. Meclis-i Mebusan’ın Çalışmaları (1914–1918). Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2020. YÖK Tez No. 657285.
• Karacakaya, Recep. “Meclis-i Mebusan Seçimleri ve Ermeniler (1908–1914).” Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları 3 (2003): 127–142.
• Kechriotis, Vangelis. “On the Margins of National Historiography: The Greek Ittihatçı Emmanouil Emmanouilidis – Opportunist or Ottoman Patriot?” In Untold Histories of the Middle East. Routledge, 2010.
• Kévorkian, Raymond H. “Zohrab and Vartkes: Ottoman Deputies and Armenian Reformers.” In The End of the Ottomans. I.B. Tauris, 2019.
• Öztan, Ramazan Hakkı. “When Emmanuel Carasso Turned Italian.” Osmanlı Araştırmaları / The Journal of Ottoman Studies 63 (2024): 309–340.
• Saygı, Serhan Kemal. “Osmanlı Meclisi’nde Musevi Bir Mebus: Nesim Masliyah.” Tarih İncelemeleri Dergisi 31/2 (2016): 523–542.
• “Sassoon, Sir Ezekiel (1860–1932).” Encyclopaedia Judaica. 2. bs., C. 18. Detroit: Thomson Gale, 2007.
• Kurt, Ümit. “Lozan Mübadelesi’nin Ekonomik Sonuçlarını Emval-i Metruke Kanunları Üzerinden Okumak.” Kebikeç, sy. 40 (2015).
• Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ). “Εμμανουηλίδης, Εμμανουήλ.” GR ELIA-MIET Α.Ε. 13/09.

Dipnotlar

1. T.C. Anayasa Mahkemesi, “1921 Anayasası”, 29 Ekim 1923 tarihli 364 sayılı Kanunla değişik md. 1–2. Değişik 1. madde Cumhuriyet hükmünü, değişik 2. madde devletin dininin İslam ve resmî dilin Türkçe olduğu hükmünü içerir. metne dön
2. Aynı kaynak. 20 Ocak 1921 tarihli özgün 1. ve 2. maddelerde Cumhuriyet, devlet dini ve resmî dil hükümleri bulunmamaktadır. metne dön
3. Feroz Ahmad, The Young Turks, Oxford, 1969; Recep Karacakaya, “Meclis-i Mebusan Seçimleri ve Ermeniler (1908–1914)”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, sy. 3 (2003), s. 127–142. metne dön
4. Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi, ilgili devreler; Emanuel Karasu için Ramazan Hakkı Öztan, “When Emmanuel Carasso Turned Italian”, Osmanlı Araştırmaları 63 (2024), s. 309–340; Nesim Masliyah için Serhan Kemal Saygı, “Osmanlı Meclisi’nde Musevi Bir Mebus: Nesim Masliyah”, Tarih İncelemeleri Dergisi 31/2 (2016), s. 523–542. metne dön
5. Karacakaya, “Meclis-i Mebusan Seçimleri ve Ermeniler”; Saygı, “Nesim Masliyah”; Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi, 1912 devresi. metne dön
6. Tanin, No. 1283, 15 Mart 1328 / 28 Mart 1912, ciltli nüsha s. 484, Tamer Çilingir Arşivi, Kofidis Dosyası. metne dön
7. Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi, 26 Nisan 1328 / 9 Mayıs 1912, 3. İnikat, Matyo Kofidi Efendi’nin mazbata kaydı. metne dön
8. İsmail Kandil, Meclis-i Mebusan’ın Çalışmaları (1914–1918), doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2020, YÖK Tez No. 657285. metne dön
9. Kandil, Meclis-i Mebusan’ın Çalışmaları (1914–1918). metne dön
10. Şaduman Halıcı, “Osmanlı Basınına Yansıyan Şekliyle 1914 Meclis-i Mebusan Seçimlerinde Ermeniler”, Tarih Dergisi, sy. 62 (2015), s. 127–180. metne dön
11. Raymond H. Kévorkian, “Zohrab and Vartkes: Ottoman Deputies and Armenian Reformers”, The End of the Ottomans, I.B. Tauris, 2019. metne dön
12. Clark University, Krikor Guerguerian Archive, Krikor Zohrab’a ilişkin Osmanlı belgeleri koleksiyonu. metne dön
13. Karacakaya, “Meclis-i Mebusan Seçimleri ve Ermeniler”; Halıcı, “1914 Meclis-i Mebusan Seçimlerinde Ermeniler”; İstepan Çıracıyan bağlamında Hilmar Kaiser, Diyarbakır’da Ermeni Kıyımı, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2015. metne dön
14. Bu kategori 1914 Meclisiyle sınırlı değildir; 1908–1914 arasında mebusluk yapmış Zohrab, Serengülyan, Vramyan, Çıracıyan, Dağavaryan, Paşayan ve Boyacıyan’ı kapsar. Mebuslukların tespiti için Karacakaya; 1914 bağlamı için Halıcı; Zohrab ve Vartkes için Kévorkian kullanılmıştır. metne dön
15. Amasya İstiklâl Mahkemesi, C. 12/1, Esas No. 520, 28 Eylül 1921, s. 667–671, Tamer Çilingir Arşivi, Kofidis Dosyası (kullanılan nüsha). 28 Eylül burada yalnız belgedeki karar tarihi olarak kullanılmaktadır. metne dön
16. Vangelis Kechriotis, “On the Margins of National Historiography: The Greek Ittihatçı Emmanouil Emmanouilidis – Opportunist or Ottoman Patriot?”, Untold Histories of the Middle East, Routledge, 2010. metne dön
17. Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi, Devre 3, C. 1, İçtima 1, 2. İnikat, 5 Mayıs 1330 / 18 Mayıs 1914; Milliyet, 11 Nisan 1929, s. 3. metne dön
18. III. Devre sayımı için Kandil; 1908–1918 dönemindeki Yahudi mebusları birlikte ele alan literatür için ilgili dönemsel çalışmalar. “Devre sayısı” ile “dönemin tamamında görev yapan farklı kişiler” birbirine karıştırılmamalıdır. metne dön
19. Ramazan Hakkı Öztan, “When Emmanuel Carasso Turned Italian: A Biography of Extraterritoriality and Questions of Nationality in the Ottoman Empire”, Osmanlı Araştırmaları 63 (2024), s. 309–340. metne dön
20. Serhan Kemal Saygı, “Osmanlı Meclisi’nde Musevi Bir Mebus: Nesim Masliyah”, Tarih İncelemeleri Dergisi 31/2 (2016), s. 523–542. metne dön
21. “Sassoon, Sir Ezekiel (1860–1932)”, Encyclopaedia Judaica, 2. bs., C. 18, 2007; Jewish Telegraphic Agency Daily Bulletin, 20 Haziran 1931. metne dön
22. Neslihan Akçan Dede, Cumhuriyet Dönemi Gayrimüslim Milletvekilleri ve Meclis Çalışmaları (1923–1999), yüksek lisans tezi, Kırıkkale Üniversitesi, 2017, YÖK Tez No. 458590. Tez özeti 1923’te Van’dan seçilen Münip Boya’yı Ermeni asıllı ilk gayrimüslim milletvekili olarak sınıflandırır; bu sınıflandırma aşağıdaki sözlü tanıklıklar nedeniyle ihtiyatla kullanılmaktadır. metne dön
23. Ali Çakırbaş, Cumhuriyet Döneminde Gayrimüslim Milletvekilleri ve Faaliyetleri (1923–1964), doktora tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, 2017, s. 82–83. Çakırbaş, Aydın Talay ve Nazif Çilingir’in 7 Nisan 2015 tarihli görüşmelerde Boya’yı Müslüman olarak tanıdıklarını aktarır; doğrudan bir ihtida belgesi sunmaz. metne dön
24. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, Lozan’da 30 Ocak 1923’te imzalanan Türk ve Rum Nüfuslarının Mübadelesine İlişkin Sözleşme, md. 1–2. metne dön
25. Lozan Barış Antlaşması, azınlıkların korunmasına ilişkin md. 37–45; ayrıca T.C. Dışişleri Bakanlığı’nın Lozan metinleri. metne dön
26. T.C. Anayasa Mahkemesi, “1924 Anayasası”, md. 2: özgün metinde “Türkiye Devletinin dini, Dini İslâmdır”; 10 Nisan 1928 tarihli 1222 sayılı Kanunla bu ibare çıkarılmış, 5 Şubat 1937 tarihli 3115 sayılı Kanunla laiklik ilkesi md. 2’ye eklenmiştir. metne dön
27. Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ), “Εμμανουηλίδης, Εμμανουήλ”, GR ELIA-MIET Α.Ε. 13/09. Arşiv kaydı Emanuelidi’nin 1923 seçimlerinde Atina–Pire temsilcisi seçildiğini, 1926’ya kadar IV. Kurucu Meclis çalışmalarına katıldığını ve Venizelos hükümetlerinde 1928 ile 1929’da bakanlık yaptığını belirtir. metne dön
28. Ümit Kurt, “Lozan Mübadelesi’nin Ekonomik Sonuçlarını Emval-i Metruke Kanunları Üzerinden Okumak”, Kebikeç, sy. 40 (2015). Çalışma, Rum ve Ermeni taşınır ve taşınmaz mallarının Emval-i Metruke mevzuatı çerçevesinde idaresini, malların el değiştirmesini ve mülksüzleştirme sürecini inceler; bu sürecin 1923 mübadelesiyle büyük ölçüde tamamlandığını ileri sürer. metne dön