Tamer Çilingir/Pontos Gerçeği
Pontos’ta ilk matbaa 1865 yılında Orta Hisar’da kurulup 1916’a kadar yayın hayatını sürdüren Vilayet Matbaasıdır. Trabzon isimli vilayet gazetesi ve vilayet salnameleri bu matbaada basılır.[1] Vilayet gazetesi Trabzon, 1869’dan 1916’a kadar Rumca ve Türkçe olarak perşembe günleri yayınlanır, 1876 yılındaki satış fiyatı 48 paradır.[2] Matbaa çalışanlarının maaşları Dahiliye Nezareti (İçişleri Bakanlığı) tarafından ödenir.[3]
Trabzon Vilayeti Salnameleri (Yıllıklar)
Osmanlı Devleti’nin Canik, Gümüşhane, Lazistan ve Trabzon sancaklarının bağlı bulunduğu Trabzon Vilayetinde ilk salname 1869 yılında yayınlanır. 1904 yılına kadar aralıklı olarak yayınlanan Trabzon Vilayeti Salnamelerinin tamamı 5754 sayfa olup 22 cilttir.
Bugünkü idari yapıda yer alan Samsun, Ordu, Giresun, Gümüşhane, Trabzon, Rize, Artvin ile 1878’e kadar Batum Trabzon Vilayeti Salnamelerinin ilgi alanını oluşturur. Bu alan içindeki her düzeyde yerleşim biriminin bütün kurum ve kuruluşları ile belediyeleri, bürokrasiyi, doğal yapıyı, toplumsal, kültürel, ekonomik ve ticari faaliyetleri ayrıntılı bir biçimde resmi veri ve istatistik rakamlarıyla Trabzon Vilayeti Salnamelerinde bulmak mümkündür.
İlk Rumca Gazeteler
Trabzon ve Samsun limanları 18. yüzyılın sonlarına doğru Pontos’taki Rum basını ilk olarak 19.yüzyılın sonlarında ortaya çıkar. 1870 ve 1920 yılları arasında (29 gazete!!!!), 7 dergi ve bazı yıllıklar yayınlandı. Pontoslu Rum basının geliştiği iki önemli merkezden birisi Pontos iken aynı zamanda Tuna ülkelerinde de Pontos’tan etkilenen bir Rum basını ortaya çıkar.
Pontos’un etkisi bu bölgenin hiç şüphesiz bir Rum toplumunun Helenistik ve Bizans zamanlarına dayandığı bir Pontos Rum Metropolitliği olmasından kaynaklanıyordu. Güney Rusya ve Transkafkasya’nın Rum toplulukları Pontoslu göçmenlerden oluşuyordu.
Osmanlı Devleti’nde yapılan reformlar sonucunda Pontos’ta yayınlanan ilk basılı yayın 1870’de Trabzon’da basılan Exeinos Pontos gazetesiydi.
Euksinos Pontos 1870 tarihinde yayınlanan A. Xifilinou ve D. Ktenidou’nun editörlüğünü yaptığı bir dergidir. Tanzimat reformları, hikayeler, Trabzon şarkı ve bilmeceleri dergide yer alır. 1881 Eylül’ünden itibaren 15. ve 19. yüzyıllar arasında Trabzon’da yetişen bilim insanlarının özgeçmişlerini dizi yazı halinde yayınlamaya başlar. [4]
Matbaalar
1881 yılında Trabzon’da Mücellit İsmail Hakkı tarafından Rumca, Ermenice ve Türkçe yayınlar yayınlayan İsmail Hakkı Matbaası kurulur.
1884-1886 tarihleri arasında Trabzon’da Astir tou Pontos (Pontos Yıldızı) adlı Rumca gazete A. Xifilinou tarafından haftalık olarak yayınlanır.
1886 yılında Trabzon Semerciler çarşısında Serasi Dimitraki isimli bir Rum tarafından Serasi Matbaası açılır. Aynı yıl yine bir Rum tarafından Mihalidi Matbaası kurulur.[5]
Diğer yandan bastığı bir kitaptan anlaşıldığına göre 2. Meşrutiyet’ten önce ‘Uzun Sokak caddesinde 3 Numaralı Matbaa’ isimli bir matbaa daha kurulmuştur.[6]
2.Meşrutiyetin ilanıyla birlikte Ş.Mirkoviç Matbaası, Meşveret Matbaası, Üskünar Matbaası, İkbal Matbaası adıyla kurulan matbaalara, 1918’den itibaren İstikbal Matbaası, Yeni Yol matbaası, Türk Matbaası, Şark matbaası eklenir.
Hacı Hüseyin Matbaası ise Samsun’da 1901 yılında kurulan ilk matbaadır.[7]
Rusya’da Pontos Rum Basını
1900’den 1905’e kadar Batum’da yayınlanan haftalık Aktis ek Pontos (Pontos’un yanı başında) gazetesi Ktedinidis, Michalidis-Symeonidis ve Serasi kardeşler tarafından Trabzon matbaalarında basılır.
Rusya’da, ulusal gazeteleri yasaklama ve önleyici sansür rejimi vardı. 1882’de kabul edilen basın yasağı kanunu 1905 devriminden sonra kaldırıldı. Bu değişimin bir sonucu olarak, Rumca gazeteler yayınlanmaya başladı. 1 Aralık 1906’da günlük Cosmos gazetesi (1906-1914), Petros Konstantinidis tarafından Odessa’da monarşist bir oryantasyonla yayınlandı.
1908 yılına kadar Cosmos, Rusya’daki tek Rumca gazeteydi. Rusya’nın Rum topluluklarında, Pontus’ta ve Balkan ülkelerinde okunuyordu. Atina basını ile bağlantılar geliştirmiş ve Londra, Paris, İstanbul, Sofya, Belgrad, Bükreş, Atina’da geniş bir muhabir ağı kurmuştur. 1907 yılında, dünya ilk kez Rusya Rumlarının örgütlenmesi ve Kafkas ve Pontoslu Rumlar Birliği konusunu gündeme getirdi.
1907’de Odessa’da Light (Işık) adlı politik, edebi ve ticari bir gazete kuruldu. Yeni gazetenin yayıncısı, daha önce Romanya’da öne çıkan bir tüccar olan M. Kyriazis idi. 1908’de liberal Drassis gazetesi Trabzon’da bir yıl sonra adı Ulusal Drassis olarak değiştirilerek P. Trebizondis P. Filippides tarafından yayınlandı. İş insanı Stavros Galinos bu gazetenin basımı için sponsor oldu. Amacı Karadeniz kıyılarında ve Rusya’da yaşayan Pontos Rumlarını bilgilendirmekti. Yıllar içinde bu gazetelerin sayısı artar.
Bu yayınlar, Sovyetler Birliği’ndeki Pontoslu Rum entelektüellerinin, küçük etnik grupların dil ve kültürlerinin ifade ve gelişiminde tam haklara sahip olacakları sınıfsız, baskısız ve sömürüsüz bir eşitlik toplumuna olan inancını ifade ederler.
Fakat iktidar güçlerini ve Sovyetler Birliği’nde geçerli olan politik atmosferi dikkate almadılar. 1936’dan itibaren Sovyet önderliğinde meydana gelen iç politikanın değişmesiyle birlikte Pontoslu Rumlar ve Sovyetler Birliği dışında bir referans merkezine sahip olan diğer etnik kökenler düşmanca muamele görürler. Bu etnik kökenler için, asimilasyon politikaları gündeme gelir ve fiziksel liderliklerinin imhası ve sosyal uyumlarının şiddetli şekilde bozulması gibi özel asimilasyon teknikleri benimsenir. Yeni Sovyet politikası uyarınca, Rum basınındaki gazetecilerin ezici çoğunluğu, 1937’nin sonunda ve 1938’in ilk yarısında tutuklanır. “Sovyet vatanına ihanet”, “Rum milliyetçisi” ve “zorba” suçlamasıyla idam edilirler, yalnızca birkaç tanesi 1950’lerde geri dönebilecekleri Sibirya toplama kamplarında uzun süreli sürgünlere gönderilir. Aynı zamanda matbaalar tahrip edilir, Rum okulları ve tiyatroları kapatılır ve herhangi bir Pontos Rum etkinliğine izin verilmez. Asimilasyon süreci, 1949’da Rum nüfusunun Abhazya’dan ve Kafkasya’nın geri kalanı dışında, merkezi Gürcistan hariç, Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Sibirya’ya devriyle devam eder.[8]
1908-1916
Rumca Basın
1908’de 2. Meşrutiyet’in ilan edilmesiyle birlikte 1908-1909 yıllarında Trabzon’da Faros tis Anatolis (Anadolu Feneri) Serasi kardeşler taraından iki haftada bir, Anexartitos (Bağımsız) Hristos Milopoulos tarafından, Drassis (Hareket), Etniki Drassis (Milli Hareket), ve Samsun’da Neos Astir tou Pontos (Yeni Pontos Yıldızı) adlı Rumca gazeteler yayın hayatına başlar.
1909 yılında Serasi kardeşler tarafından Bahri Siyah adlı gazete Türkçe olarak yayınlanmaya başlar. Aynı yıl Erzincan’da Pontos adlı bir dergi yayınlanır. Yine aynı yıl Samsun’da Hristos Milopulos tarafından Ankyra adlı haftalık gazete yayınlanmaya başlar.[9]
1910 yılınsa ise Epitheorisis Trabzon’da Dr. Philo Ktenidou ve Nikos Kapetanidis tarafından 15 günde yayınlanan bir gazete olarak çıkmaya başlarken aynı anda Trabzon Sürmene’de Foni tou Sourmenon (Sürmene’nin Sesi) adlı ilk kez klişe rasterler ile fotoğraf tekniğini kullanarak haftada bir yayınlanan Rumca gazeteler çıkmaya başlar.
1910 yılında Merzifon’da Anadolu Koleji’nden İ. Statiropoulos tarafından aylık Pontos dergisi çıkarılır. Derginin isminin altında ‘Merzifon Koleji Rum Cemiyetinin Yayın Organıdır’ ifadesi vardır. Derginin tanıtım başlığında ‘Pontos, Pontos’un Filolojik, Bilimsel, Pedagojik Aylık yayını ibaresi bulunur. Yayın kurulunda kolejde öğretmenlik yapan Dimitrios Theoharidis, Kallisthenis G. Hourmouziadis, Leonidas M. Kazezoglou bulunurlar.
Pontosdergisinde; tarih, bilim, eğitim, edebiyat, arkeoloji, Yunan filolojisi, felsefe, sosyoloji ve pedagoji gibi çok çeşitli konularda makalelere yer verilir. Ayrıca dergide cemiyetin faaliyet ve raporlarının yanı sıra, Anadolu Koleji’nden ve kolejde kurulan başka derneklerden de haberler yer alır. Bu konulara ek olarak Avrupa’daki gelişmeler ve Pontus Rumlarının eğitim ve ekonomi ile ilgili sorunlarına yer verilir. Dergi, Balkan Savaşlarının yarattığı ekonomik tahribattan dolayı yeterli miktarda bağış̧ ve abonelik alamaz, ekonomik olarak zarara uğrar, bu nedenle baskı sayısını azaltmak durumunda kalır. Bu dönemde bir süre daha yayımlanmaya devam eden derginin ulaşılabilen en son sayısı1914 yılının Haziran-Temmuz aylarına aittir.[10]
1911 yılında Trabzon’da Koutsouris tarafından Pontikas (Fare) adlı hiciv gazetesi ve aynı yıl Ordu’da Sinaro ve A. Mutafis tarafından Belzebul (Şeytan) adlı haftalık hiciv gazetesi yayınlanmaya başladı.
1913 yılında Giresun’da G. Balabanis tarafından Aretia adlı haftalık gazete yayın hayatına başlarken yine1913 yılında Peichorus (Trabzon ve Pontos Civarı Rehberi) adlı kitap Rumca yayınlanır.[11]
Osmanlıca Basın
2. Meşrutiyetin ilanına kadar Rumca ve Türkçe yayın yapan Trabzon isimli vilayet gazetesi dışında Türkçe (Osmanlıca) yayın yoktur. 1913 yılında Trabzon valiliğine atanan Samih Rıfat ve vilayet mektupçusu Zeki Megamiz’in çabalarıyla yaşatılmaya çalışılır, yeni yazılar yazılarak içeriği genişletilmeye çalışılır. 1916 yılında ise gazetenin yayın hayatına son verilir.
Trabzon’da sadece Türkçe (Osmanlıca) basılan ilk gazete 26 Ağustos 1908 yılında Eyübzade Osman Nuri tarafından çıkarılmaya başlayan Feyz gazetesidir.[12]
1908 yılında yayınlanmaya başlayan Türkçe (Osmanlıca) gazetelerden biri de İttihat ve Terakki Cemiyeti taraftarlığıyla bilinen Trabzon’da Meşrevet gazetesidir. Sahibi daha sonra Trabzon mebusu olacak olan Naci Bey’dir.[13]
Haber Anası Gazetesi (1909) Trabzon Gazetesi’nin 20 Ocak 1909 tarihli nüshasından Haber Anası’nın Ocak 1909’da çıktığı anlaşılıyor. Haftalık ve resimli bu mecmuanın sahipliğini Mehmet Tevfik Yunusoğlu, Yazı İşleri Müdürlüğünü de Mustafa Sırrı yapar. Müdürü Ahmed Latif, Mahal-i İdaresi Trabzon’da Orta Hisar’da Fetvahane karşısında No. 30, Müdürü Mustafa Sırrı, Trabzon’da Serasi Matbaası’nda basılır. Gazetenin 7.sayısında;
’’Perşembe 12 Mart sene 1325, Birinci sene No. 7, şimdilik haftada iki defa perşembe günleri neşrolunur. Kısmen ciddi, kısmen mizahi musir Türk gazetesidir.’’ ibaresi vardır.[14]
1909 yılında Osman Nuri Eyüboğlu İkbâl adıyla çıkartılan gazetenin mottosu: “Siyasi, iktisadi ve edebi, pazar ve çarşamba günleri neşrolunur, ticari, ilmi, siyasi bitaraf Osmanlı gazetesidir.’’ Haftada iki kez İkbal matbaasında basılarak yayınlanır. [15]
Mizah gazetesi olarak 1909 yılında çıkan Ahbab gazetesi Trabzon Meşveret matbaasında basılır.[16]
1909 Yılında Tayyipzade Hafız Zühdi tarafından çıkarılan Temkin gazetesi, bir yıl kadar çıkar.[17]
Haftalık edebi ve siyasi Osmanlı gazetesi olarak kendini tanıtan Envar-ı Vicdan gazetesi 6 Ekim 1909’dan itibaren A. Zeynel Abidin tarafından çıkarılır. Sorumlu Müdürü Ali Osman, sahibi Ali Rıza’dır. Trabzon’da Mirkoviç matbaasında tap edilip, Yorgi Mihalidi matbaasında basılır.[18]
10 Temmuz 1909 tarihinde ilk sayısı çıkan Keşkehan mecmuası kültür sanat dergisidir. İkbal matbaasında basılır, sahibi Ali Rıza Pulathaneli’dir.[19]
Trabzon’da 10 Mayıs 1910 tarihinden itibaren çıkmaya başlayan Tarık gazetesi ise İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne karşı tavır alan gazete olarak dikkat çeker. Haziran 1913’te Sadrazam Mehmut Şevket Paşa’nın öldürülmesinden sonra İttihat ve Terakkiciler tarafından taşrada kapatılan ilk gazetelerden biri de Tarık olur. Gazetenin yazı kurulundan Salim (Merkez Rüsumat Tahrirat Kâtibi) ve gazetenin sahibi ve müdürü Hasan Hicabi de Trabzon’da tutuklanan ilk muhaliflerdir.[20]
1910 yılının ocak ayında Hekim adlı on beş günde bir yayınlanan bir tıp gazetesi yayın hayatına başlar. 14 Ocak 1910’dan 28 Aralık 1911 tarihine kadar 48 sayı yayınlanır. Baskısı önce Serasi Matbaasında, ikinci yıl yedinci sayıdan itibaren İkbal Matbaasında yapılır. Yönetim yeri Trabzon’da Orta Hisar’da Şifa Eczanesi’dir.
İmtiyaz sahibi M. Raif (vilayet aşı memuru), baş yazarı Dr. Hafız Eyüp (Akçaabat belediye tabibi), sorumlu müdürü eczacı Ömer Dursun’dur (Şifa eczanesi sahibi).
1916-1922
Birinci Dünya Savaşının ilan edilmesiyle birlikte tüm yayınlara askeri sansür uygulaması gündeme gelir. Nisan 1916’da Rusların bölgeye gelmesiyle birlikte Doğu Pontos’taki Türk egemenliği kaldırılır ve geçici bir Rum hükümeti kurulur.
Rusların 1916 yılında Trabzon’a girişleriyle birlikte Trabzon’da Emperikos Agglioforos (Ticari Postacı) Trabzon Ticaret Odası tarafından, Echo Tou Pontos (Pontos Yankısı) G.Michalidis tarafından, Logos N. Leontidis tarafından, Komnmendi Th. Theophylactus ve İ. Vassiliadis tarafından, Salpinga (Borazan) Nikos Kapetanidis tarafından yayınlanmaya başlayan gazetelerdi.
Efsinos Pontos, Pontikos, İmerologion tou Pontos, Ston Ponto, Keodigos Tis Trapezountos Keton adlı gazeteler de yine 1917 yılında Trabzon’da yayınlanan Rumca gazetelerdi.[21]
Yayın hayatına 1916 yılında başlayan Salpinga’nın yayın müdürü Nikos Kapetanidis’dir. Rumlara yönelik zulmü ve Pontos’un bağımsızlığı için yazılan sert makaleler yüzünden Ruslar geri çekildiğinde (1918) gazete o günkü iktidar tarafından kapatılır.
Logos gazetesi iki haftada bir olarak yayınlanırken, Komnmendi gazetesi ise haftalık olarak yayınlanır.[22]
1916-1918 yılları arasında Rus Askeri Güçleri tarafından yayınlanan Trapezuntskiy Vavenny Listok (Trabzon Askeri Ceridesi) gazetesi Rumca, Türkçe ve Rusça olarak basılır.[23]
1918 yılında Trabzon’da haftalık hiciv gazetesi Diyojen yayınlanmaya başlar. Sahibi V. Papadopoulos’dur.[24]
Rusya’da 1917 yılında gerçekleşen sosyalist devrim ile iktidar olan Bolşevikler, Çarlık Rusya’sının Osmanlı’dan silahla aldıkları toprakları Osmanlı’ya geri verip 1918’de Trabzon’dan geri çekilince politik rüzgâr yön değiştirmeye başlar. Bu arada Osmanlı 1. Dünya Savaşının kaybedenleri arasındadır. Mondros Mütarekesi imzalanır, Osmanlı Ordusu silah bıraktırılır. Osmanlı’dan geriye kalan topraklarda iktidar boşluğu vardır. İttihat ve Terakki Cemiyeti yönetici ve üyeleri özellikle Ermenilere yönelik uygulamaları nedeniyle savaş suçlusu olarak yargılanmaları konusunda savaşın galiplerince Osmanlı yönetimine baskı yaparlar. Birçok İttihat ve Terakki yöneticisi bu nedenle ya yurtdışına kaçar ya da illegal bir yaşam sürmeye başlar.
Osmanlı yönetimini artık meşru görmeyen siyasi oluşumlar ortaya çıkar. Başını Mustafa Kemal’in çektiği grubun dışında, Çerkes Ethem ve TKP kurucusu Mustafa Suphi bu iktidar boşluğunda bir yandan iktidar olma mücadelesine girişirler. Osmanlı’nın devamından yana olanlar arasında da İttihat ve Terakkiciler ve karşıtları arasında çelişkiler olmasına karşın süreç İttihat ve Terakkicilerin devamı olacak Mustafa Kemal’in lehine sonuçlanacaktır. Mustafa Kemal ve arkadaşları buna rağmen uzun bir süre İttihat ve Terakki karşıtı olarak görünmeye çalışır.
Daha İttihat ve Terakki Cemiyetinin iktidar olduğu dönem başlayan yeni ve modern bir devlet fikrinin temelini oluşturan Müslüman olmayan ulusların sürgün ya da yok edilmesi projesinin Pontos’taki ve Küçük Asya’daki Rumlarla ilgili son etabı tamamlanamamıştır. Bu nedenle Mustafa kemal ve arkadaşları 1919’dan itibaren özellikle Rumlara yönelik baskı, katliam politikalarını hayata geçirecektir. Aynı anda Yunan ordusunun İzmir’e asker çıkarıp iç bölgelere ilerleyişi de Rumlara yönelik sert politikanın meşrulaştırılmasına zemin oluşturur.
10 Aralık 1918 tarihinden itibaren çıkmaya başlayan, Faik Ahmet Barutçu tarafından çıkarılan İstikbal gazetesi 12 Şubat 1919 da kurulan Trabzon Muhafaza-i Hukuk-i Milliye Cemiyeti’nin yayın organı olur. TBMM’de 2.Gruba ve özellikle Trabzon mebusu Ali Şükrü’ye yakınlığı ilen gazete 1 Aralık 1924’te kapatılır.[25]
1922 yılı mart ayında yayınlanmaya başlayan, sahibi Ali Becil olan Güzel Trabzon gazetesi, Trabzon Muhafazai- Hukuk-i Milliye Cemiyeti aleyhinde ve Ankara (Mustafa Kemal) yanlısı yayın çizgisiyle İstikbal gazetesi ile polemikte bulunur. Ayrıca Erzurum Kongresine katılanlardan Âdem-i Merkeziyet taraftarı Ömer Fevzi tarafından Selamet isimli bir gazete çıkarılır. [26]
Elefteria Pontos (Özgür Pontos)
Ocak 1919’da Pontos Ulusal Meclisi Argonotlar Matbaasında Elefteria Pontos gazetesi haftalık olarak yayınlanmaya başlar. Batum’da basılan gazetenin alt balığında Pontos Ulusal Meclisi’nin bir organı olduğu belirtilir. 1920 yılında kalıcı olarak kapatılır. Aynı zamanda Sohumi’de Rumların siyasi eğilimlerini yansıtan iki ayrı yayın daha ortaya çıkar. Sosyal Demokrat Menşevik eğilimli Nea Zoi (Yeni Hayat) Pasalides tarafından yayınlanırken Milliyetçi Rumların gazetesi Morphosis, Spyrantis tarafından yayınlanıyordu. Bu yayınlar dört sayfalık, küçük formalı yayınlardı. Periyodik olarak dağıtılırlar ve aralarındaki tartışmaların keskinliğiyle dikkat çekerler. Bolşevikler Sohumi’yi ele geçirdikten sonra bu gazeteler yasaklanarak yayınlarına son verildi. [27]
Elefteria Pontos yayınlarının editörleri ve başlıca katkıda bulunanları, Trabzon Rum Okulu gibi Pontos’un eğitim kurumlarının üst düzey öğretim kadrosundan geliyordu. Çeşitli şehirlerdeki muhabirler, öğretmenler, tüccarlar, politikacılar vb. idi.
Genel olarak bütün bu yayınlarda demotik dil unsurları kullanılıyordu. Pontos Rumcası sadece şiirler, halk şarkıları, fıkralar, ifadeler ve tırnak içinde çeşitli metinler yayınlandığında, karakterlerin daha iyi anlaşılması için gerekli olduğunda kullanılıyordu.[28]
“Epochi”
Pontuslu Rumların kendi kaderlerini tayin etmelerini destekleyen günlük Epochi gazetesi 1918’de Pontus’ta yayımlandı. Türk rejimi, sansür komiteleri aracılığıyla gazete ve dergilerin faaliyetlerini dikkatle izledi ve Türk paramiliterleri Rum yayınlarına karşı çıktı. Pontus celladı Topal Osman, Epochi gazetesi çalışanlarını terörize etmek amacıyla gazetenin ofislerini ziyaret etti.
27 Ekim 1918’de Trabzon’da yayın hayatına başlayan Epohi (Çağ) gazetesi, Pontos’un en güçlü gazetesidir.
Haftada dört kez çıkan tek gazeteydi (yani günümüz gazetelerine en benzeyen gazete). Diğer gazeteler haftada 1-2 kez yayınlanıyordu.
Nikos Kapetanidis, bölgedeki tek profesyonel gazeteci ve gazete müdürüydü. Gazetecilik, başka temel uğraşları olan diğer yayıncıların ikinci işiydi.
İktidar tarafından uygulanan zulümlere karşı açıkça yazmaya cesaret eden tek kişi Kapetanidis’ti, diğer yayıncılar buna cesaret edemiyordu. Serasis kardeşler tarafından yayınlanan Faros tis Anatolis (Anadolu Feneri) gazetesi (Trabzon’un en uzun ömürlü Rum gazetesi, 1908-1923) buna çok tipik bir örnektir. Kapetanidis (diğer birçok Pontuslu ve İhtiyar Heyetiyle birlikte) Faros tis Anatolis’in tutumunu, boyun eğen ve iktidar yanlısı olarak değerlendirerek sık sık eleştiriyordu. Bunun sonucu olarak da Nikos 1921 yılının mart ayında tutuklandıktan sonra idam edildi. Faros tis Anatolis ise 1923 yılına kadar yayınlanmaya devam etti.
Nikos, yazılarını cesur ve kararlı şekilde yanıtladığı Selamet (Trabzon) veya İstikbal (İstanbul) gibi Türk gazetelerine de açıkça karşı çıkmaktan çekinmedi.
Kapetanidis’in ele aldığı ikinci önemli konu, toplumsal sorunlardı. Radikal bir ilericiydi ve Türk ya da Rum olmasına bakmaksızın o dönemdeki sermayenin sömürüsüne karşı emekçi halkı (memur, işçi, öğretmen, çiftçi) destekliyordu.
“…Kapetanidis bir sosyalistti, Ekim Devrimi’ni, 1919 yılında Alman halkının ayaklanmasını takip ediyordu…” (Kostas Fotiadis, Tarihçi ve Batı Makedonya Üniversitesi’nde Profesör, Pontosnews.gr (16.11.2014)
Epohi’de ele alınan konular ağırlıklı olarak toplumsal, ulusal ve eğitim üzerine idi.
Kapetanidis’in düzenli olarak ele aldığı üçüncü konu, eğitimdi. Pontusluların sadece ulusal kurtuluşları için değil, aynı zamanda toplumsal ve entelektüel kurtuluşları için de bir mücadelenin gerekliliğine inanıyordu. Nikos’a göre bu ancak tüm Rum gençlerinin Pontus okullarında Patrikhanenin (Osmanlı İmparatorluğu sınırları içerisindeki Rum okullarını denetleyen makam) muhafazakarlığının dayattığı eğitim hakkını değil, gerçek ve sağlam bir eğitim hakkı elde etmesiyle gerçekleşebilecekti: “…Eğitim kurumlarımızı teftiş eden makamın karanlıktaki ışık, hapishanedeki özgür rüzgâr olmasını talep ediyoruz. Eğer bunu, şu anda Bizansçılık ve dincilikle kendini sarfetmekte olan Ulusal Merkez (Patrikhane) yapmaya başlamazsa, o zaman büyük ulusal makam yapsın…”
Kapetanidis’in Epohi’de ısrarla üzerinde durduğu bir diğer konuysa kültür ve edebiyattı. Gazetesinde Avrupalı (çoğunlukla Rus) ve Yunan edebiyatçılara ait birçok eser yayınladı. Avrupalı yazarlar arasında Oscar Wilde, Lev Tolstoy’un çevirdiği Françoise adlı kısa öyküsüyle Maupassant, Ekim devrimini savunan Bugünkü ve Dünkü başlıklı yazısıyla manşetten Maksim Gorki ve ünlü savaş karşıtı öyküsü Dört Gün’le Vsevolod Garshin de vardı.
Epohi’de Yunan yazarlardan Gavriilidis’in (Yunan gazeteciliğinin babası) makaleleri, Zaharias Papantoniu’nun Ufak Önyargılar adlı eseri, Trabzonlu sosyalist Yorgos Skliros’un Sosyal Meselemiz başlıklı eserinden alıntılar, Pavlos Nirvana’nın Full Speed başlıklı eseri ve ayrıca İon Dragumis ve Kostas Hatzopulos’a ithafen yazılar yayınlandı. Yorgos Suris, Yorgos Drosinis ve Kostis Palamas gibi şairlere yer verildi. Kapetanidis, şair Sofianopulos gibi Pontuslu edebiyatçıların eserlerini de yayınlayarak halkı bilinçsel olarak uyandırmaya ve eğitmeye çabalıyordu. Ayrıca Spiros Fotinos takma adıyla kendisi de edebi metinler yazıyordu.
Bunun dışında, Pontus’un folklorik mirasını da ele alarak birçok halk türküsü ve gelenekler üzerine makaleler yayınladı.
Kapetanidis başta Trabzon Kulübü (Pontus’un kültür merkezi) olmak üzere, Giresun (tiyatro oyunu – Ocak 1919) ve Ordu (Nea Zoi Derneği’nin tiyatro oyunu) gibi şehirlerde, Pontus’taki tüm tiyatro ve müzik performanslarını da kayıt altına alıyordu. Aynı zamanda, Demotiki lehçesinin yaygınlığı için verilen mücadelede çok önemli rol oynayan ünlü, ilerici Yunan edebiyat dergisi Numasın da Pontus muhabiriydi.
Gazete 5 Mart 1921’de kapatılır ve Nikos Kapetanidis evinde yapılan arama sırasında bulunan bir mektup yüzünden çıkarıldığı İstiklal Mahkemesi tarafından idama mahkum edilip, idam edilir.[29]
Trabzon’da Ermeni Basın[30]
Kharısh-üs 1909
Şarjum 1910
Petak (Petek) 1910
Modzak (Mıcır, Koz) 1910
Bondos (Pontus) 1910
Keğçuk (Köylü) 1910
Şamantağ (Düşman ve Sis) 1911
Pizişk (Tabib) 1911
Bıdzak 1912
[1] Trabzon Vilayet Salnamesi 1904, Cilt 22, Sayfa 270
[2] Trabzon Vilayeti Salnamesi 1876, Cilt 8, Sayfa 94
[3] Aktaran: Ali Birinci, Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, Samsun 1990, Sayfa 3,
BBA-BEO, Dahiliye Giden Evrak, Dosya No: 278483, Posta ve Telgraf Mecmuası No: 8 (Teşrin-i evvel 1317) Sayfa 121, 122
[4] Vasilis Agcidis, Karadeniz’de Rum Basın Tarihi, Sayfa 268
[5] a.g.e, Sayfa 269
[6] Ali Birinci, Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, Samsun 1990, Sayfa 6
[7] Cumhur Odabaşıoğlu, Trabzon Doğu Karadeniz Gazete ve Mecmuaları, 1869-1928, Trabzon, 1987, Sayfa 53
[8] Vasilis Agcidis, Karadeniz’de Rum Basın Tarihi, Sayfa 269-271
[9] Tassos Kyriakidis, “Pontos Helenizm’ine İlişkin Bibliyografik Gezinme”, Pontos’un Bilinmeyen Rumları, Atina, Vlasis Agzidis’in editörlüğünde, Yunanistan Tarih Araştırmaları Derneği, 1995, Desmos, Selanik, Sayfa 16-17, Eylül-Ekim 1990, 1. Asya Küçük Helenizm Konulu Bildiriler, Selanik, 1993, Sayfa 157.
[10] Pontos, Etos D, İounios-İoulios 1913, Ar. 35-36/11-12, s. 229, 231
[11] Panos Kaisidis, “Pontos’un Gazeteleri”, Desmos, Selanik, s. 16-17, Eylül-Ekim 1990, s. 160.
[12] İhsan Hamamizade, Trabzon’da İlk Kitapçı Kitabi Hamdi Efendi ve Yayınları, İstanbul, 18 Ocak 1947, Sayfa
[13] Ali Birinci, Uluslararası Karadeniz İncelemeleri, Son Haber matbaacılık, Trabzon 2008, Sayfa 139
[14] Cumhur Odabaşıoğlu, Trabzon Doğu Karadeniz Gazete ve Mecmuaları (1869-1928), Trabzon 1987, Sayfa 23
[15] Hüseyin Albayrak, Trabzon Kültür Tarihine Bir Bakış, Kuzey Gazetecilik, 1989, Trabzon, Sayfa 66
[16] Cumhur Odabaşıoğlu, Trabzon Doğu Karadeniz Gazete ve Mecmuaları (1869-1928) Trabzon 1987, Sayfa 39
[17] Hüseyin Albayrak, Trabzon Kültür Tarihine Bir Bakış, Kuzey Gazetecilik, 1989, Trabzon, Sayfa 66
[18] Cumhur Odabaşıoğlu, Trabzon Doğu Karadeniz Gazete ve Mecmuaları (1869-1928) Trabzon 1987, Sayfa 18
[19] Hüseyin Albayrak, Trabzon Kültür Tarihine Bir Bakış, Kuzey Gazetecilik, 1989, Trabzon, Sayfa 65
[20] Trabzon’da Meşveret gazetesi, 11 Haziran 1911, 1641 sayılı Tanin gazetesi sayfa 2’den naklen, Aktaran: Ali Birinci, Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, Samsun 1990, Sayfa 7
[21] Tassos Kyriakidis, “Pontos Helenizm’ine İlişkin Bibliyografik Gezinme”, Pontos’un Bilinmeyen Rumları, Atina, Vlasis Agzidis’in editörlüğünde, Yunanistan Tarih Araştırmaları Derneği, 1995, Desmos, Selanik, Sayfa 16-17, Eylül-Ekim 1990, 1. Asya Küçük Helenizm Konulu Bildiriler, Selanik, 1993, Sayfa 159
[22] Vasilis Agcidis, Karadeniz’de Rum Basın Tarihi, Sayfa 270
[23] Ali Birinci, Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, Samsun 1990, Sayfa 5
[24] Panos Kaisidis, “Pontos’un Gazeteleri”, Desmos, Selanik, s. 16-17, Eylül-Ekim 1990, Sayfa 160
[25] Sami Sabit Karaman, Trabzon ve Kars Hatıraları 1921-1922, İzmit, 1949, Sayfa 69-72, Aktaran: Ali Birinci, Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, Samsun 1990, Sayfa 5
[26] Sami Sabit Karaman, Trabzon ve Kars Hatıraları 1921-1922, İzmit, 1949, Sayfa 54, Aktaran: Ali Birinci, Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, Samsun 1990, Sayfa 5
[27] Savvas Kantartzis, Kusmadan Zafer, Katerini, vol. B, 1974, s. 217, N.N. Ioanidi, Yunanca / Abhazii, Sukhumi, Alatsara, 1990,
[28] Panos Kaisidis, Küçük Asya Helenizm’ine İlişkin Birinci Konferansın Bildirileri, Selanik, 1993, Sayfa 156
[29] Nikos Kapetanidis Acının Kahraman gazetecisi, Kostas Kapetanidis, Infognomon Yayınları 2018
[30] Kıyı Dergisi 1961-2007, “Trabzon’da Kültür-Sanat Yayıncılığı”, Ahmet Özer, Son Haber Matbaası, Trabzon 2007, Sayı 194, Sayfa 22, 23.