Trabzon’dan Aynoroz’a: 1346 Tarihli Aziz Eugenios Elyazması

Bir İmparatorluğun Görsel Hafızası

Tamer Çilingir

Bir ülkenin tarihinden geriye yalnız saraylar, surlar ve savaşların tarihleri kalmaz.

Bazen bir kitap kalır.

Bir hükümdarın fermanından daha sessiz, bir kaleden daha kırılgan görünen birkaç yüz parşömen yaprağı… Ama o yaprakların arasında insanların nasıl giyindiği, ne zaman üzüm topladığı, toprağı nasıl sürdüğü, hangi azize sığındığı, hangi duaları okuduğu ve kendisini hangi dünyanın parçası saydığı yüzyıllar boyunca yaşamaya devam eder.

Trabzon İmparatorluğu’ndan günümüze ulaşan 1346 tarihli Aziz Eugenios Typikonu böyle bir kitaptır.

Bugün eser, Kuzey Yunanistan’da Ege Denizi’ne uzanan Halkidiki yarımadasının doğu kolundaki Aynoroz’da korunuyor. Grekçe adı Άγιον Όρος — Agion Oros, Batı dillerindeki yaygın adıyla Mount Athos olan Aynoroz, Yunanistan sınırları içinde özel ve özerk bir Ortodoks manastır bölgesidir. Yunanistan Anayasası’nın 105. maddesine göre bölge yirmi büyük manastır tarafından yönetilir ve ruhani bakımdan İstanbul Ekümenik Patrikhanesi’ne bağlıdır.

Bu yirmi manastırdan biri Vatopedi Manastırıdır.

Trabzon’dan çıkıp yüzyıllar sonra buraya ulaşan elyazması bugün Vatopedi koleksiyonunda:

Codex Vatopedi 1199

adıyla kayıtlıdır.

Buradaki 1199 kitabın yazıldığı yıl değildir. Bu yalnızca bugünkü kütüphane katalog numarasıdır. Elyazmasının tarihi kesindir:

1346.

Modern Database of Byzantine Book Epigrams kaydı da eseri “ATHOS – Mone Batopediou 1199”, içerik olarak Liturgica – Typikon, tarih olarak 1346 şeklinde kaydeder. Bağışçısı Prokopios Chantzames, yazıcısı ise Ioannes Argyros olarak gösterilir.

Peki Trabzon’dan Aynoroz’a ulaşan bu kitap bize ne anlatıyor?

Trabzon’un koruyucu azizi Eugenios

Önce kitabın adına kaynaklık eden kişiyi tanımak gerekir.

Aziz Eugenios, Trabzon’un Hristiyan geleneğindeki yerel şehidi ve zamanla şehrin başlıca koruyucu azizi haline gelen kişidir. Büyük Komnenoslar döneminde — yani Trabzon İmparatorluğu’nu 1204’ten 1461’e kadar yöneten hanedanın çağında — Eugenios yalnız kilisenin bir azizi olmaktan çıkarak neredeyse devletin kutsal koruyucusuna dönüşmüştür.

Tasviri Trabzon sikkelerinde görülür; adına büyük bir manastır kurulmuştur; hükümdarlar ve halk onu şehrin koruyucusu olarak görür.

1346 tarihli elyazmasının en çarpıcı minyatürlerinden birinde başının üzerinde açıkça:

Ο ΑΓΙΟΣ ΕΥΓΕΝΙΟΣ Ο ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΙΟΣ

yazar.

Yani:

“Trabzonlu Aziz Eugenios.”

Hrisanthos, bu minyatürde Eugenios’un sıradan bir keşiş görüntüsünde değil, güçlü ve koruyucu bir figür olarak resmedildiğine dikkat çeker. Ona atfedilen sıfatlar arasında “vatanın koruyucusu”, “muzaffer”, “kurtarıcı” ve “önder” anlamlarına gelen ifadeler vardır.

Bu nedenle Vatopedi 1199 yalnız bir din kitabı değildir.

Aynı zamanda Trabzon’un kendisini ve kutsal koruyucusunu nasıl gördüğünün görsel belgesidir.

Typikon nedir?

Kitabın niteliğini anlamak için bir başka sözcüğü de açıklamak gerekir.

Typikon, Ortodoks manastır ve kilise geleneğinde ibadet düzenini belirleyen kitaptır. Yıl boyunca hangi gün hangi azizin anılacağını, hangi ilahilerin ve duaların okunacağını, çeşitli yortuların ve ayinlerin nasıl gerçekleştirileceğini düzenler.

Dolayısıyla elimizdeki eser bir İncil ya da sıradan dua kitabı değildir.

Bu kitap:

Trabzon’daki Aziz Eugenios Manastırı’nın litürjik yaşamını düzenlemek amacıyla hazırlanmıştır.

Modern araştırmada elyazmasının bugüne ulaşmış resimli litürjik typikonlar arasında son derece özel bir yere sahip olduğu özellikle vurgulanmaktadır. Verena Fugger ve Rudolf Stefec’in 2014 tarihli ayrıntılı incelemesi eseri, portreleri ve on iki ayın çalışmalarını gösteren minyatürleriyle birlikte ele alır.

Bir yangının ardından

Kitabın hazırlanmasının arkasında muhtemelen bir felaket vardı.

Trabzon’da 14. yüzyılın ortalarında Büyük Komnenos hanedanını ve aristokrat aileleri karşı karşıya getiren ağır iç mücadeleler yaşanıyordu. 1340 yılında Aziz Eugenios Manastırı da bu çatışmalardan zarar gördü ve yandı.

Fugger ve Stefec’e göre bu yangında manastırın eski typikonunun da yok olmuş olması kuvvetle muhtemeldir. Yeni bir litürjik kitap hazırlanmasının arkasında bu ihtiyaç bulunmuş olabilir.

İşte burada karşımıza Prokopios Chantzames çıkar.

Chantzames, 14. yüzyıl Trabzon aristokrasisine mensup, kaynaklarda hetaireiarches unvanıyla geçen bir saray mensubuydu. Bu, imparatorluk saray ve askerî çevresiyle bağlantılı yüksek bir unvandı.

Modern katalog açık biçimde onu elyazmasının patronu, yani yaptıran ve masraflarını karşılayan kişi olarak kaydeder.

Kitabı yazan kişi ise:

Ioannes Argyros adlı kâtiptir.

Elyazmasındaki kayıt, kitabın Şubat 1346’da, Prokopios Chantzames’in emriyle, Trabzon’daki Aziz Eugenios Manastırı için Ioannes Argyros tarafından yazıldığını göstermektedir.

Hrisanthos da aynı bağış ve yazıcı geleneğini 1933 tarihli eserinde ayrıntılı biçimde aktarır.

Fakat kitap gerçekten Trabzon’da mı yapıldı?

Araştırmanın en ilginç noktalarından biri burada başlıyor.

Elyazmasını modern bilim dünyasında ilk ayrıntılı inceleyen araştırmacılardan biri, Avusturyalı sanat tarihçisi Josef Strzygowski idi.

1890 yılında yayımladığı çalışmasına:

Eine trapezuntische Bilderhandschrift vom Jahre 1346

yani:

“1346 Yılından Bir Trabzon Resimli Elyazması”

adını verdi.

Strzygowski ve daha sonra Hrisanthos, elyazmasının minyatürlerini Trabzon’da gelişmiş özgün bir sanat geleneğinin güçlü kanıtlarından biri olarak değerlendirdi. Strzygowski’nin makalesi Repertorium für Kunstwissenschaft dergisinin XIII. cildinde, 1890’da s. 243–260 arasında yayımlandı.

Fakat seksen yıldan fazla süre sonra yeni bir ayrıntı eski kabulü sarstı.

Verena Fugger ve Rudolf Stefec, daha önce yeterince dikkate alınmamış olan elyazmasının başındaki 92 dizelik ithaf şiirini yeniden incelediler. Bu metin Prokopios Chantzames’in kitabı yaptırdığı sırada memleketinden uzakta, sürgünde olduğunu düşündürüyor. Modern DBBE kaydı da bu şiirin elyazmasının f.1r–3r yapraklarında bulunduğunu gösterir.

Fugger ve Stefec’in tarihsel rekonstrüksiyonuna göre Chantzames, Trabzon’daki iç savaşlara karışmış ve yaklaşık 1346’da sürgüne gönderilmişti.

Sürgün yeri büyük olasılıkla:

Konstantinopolis idi.

Araştırmacılar bu nedenle kitabın Trabzon için sipariş edilmiş olmasına rağmen fiziksel olarak Trabzon dışında, muhtemelen Konstantinopolis’te hazırlanmış olabileceğini düşünüyorlar. Makalenin İngilizce özetinde de bu ihtimal açıkça belirtilmektedir.

Bu çok önemli bir ayrımdır.

Kitap Trabzon’a aittir.

Aziz Eugenios Manastırı için yapılmıştır.

Sipariş veren kişi Trabzonludur.

Aziz Eugenios “Trabzonlu” olarak resmedilmiştir.

Ama parşömenin işlendiği, metnin kopyalandığı ve minyatürlerin boyandığı atölyenin mutlaka Trabzon’da bulunduğunu artık kesin biçimde söyleyemeyiz.

Bu nedenle bugün “Trabzon minyatür okulu” ifadesini de ihtiyatla kullanmak gerekir.

Bir sürgünün vatanına gönderdiği kitap

Bu yeni okuma, elyazmasını aslında daha az değil, daha fazla ilginç hale getiriyor.

1346 yılında bir Trabzon aristokratı ülkesinden uzakta olabilir.

İç savaş nedeniyle sürgündedir.

Vatanına dönüp dönemeyeceğini bilmiyordur.

Ama Trabzon’daki Aziz Eugenios Manastırı için büyük, pahalı ve resimli bir kitap sipariş etmektedir.

İthaf şiirinde yeniden vatanını görebilmeye dair bir umut sezilmektedir. Fugger ve Stefec, Chantzames’in sürgünde — muhtemelen Konstantinopolis’te — bulunduğu sırada bu yeni typikonu yaptırdığı sonucunu önermektedir.

Bu durumda kitap yalnız bir bağış değildir.

Bir bakıma:

sürgündeki bir Trabzonlunun memleketine gönderdiği kültürel mirastır.

Kitabını Aziz Eugenios’a sunan adam

Elyazmasının en güzel minyatürlerinden birinde Aziz Eugenios’un önünde daha küçük boyutta bir erkek görülür.

Adam azize doğru yönelmiş, elindeki kitabı ona sunmaktadır.

Hrisanthos bu kişinin Prokopios Chantzames olduğu görüşündedir.

Buradaki görüntü ortaçağ sanatında yaygın olan bağışçı portresi geleneğinin örneğidir: eseri yaptıran kişi, hazırlattığı kitabı kutsal kişiye sunarken gösterilir.

Adamın kıyafetleri de önemlidir. Hrisanthos başındaki yüksek başlığın ve giyim tarzının Trabzon saray ve aristokrasi çevresine ilişkin ipuçları verdiğini düşünür.

Dolayısıyla tek bir minyatürde:

Aziz Eugenios,

Trabzon aristokrasisi,

manastır,

kitabın bağışçısı

ve siyasî kimlik birbirine bağlanmaktadır.

Trabzon’dan Kudüs’e uzanan ibadet dünyası

Elyazmasında başka önemli kişiler de resmedilmiştir.

Bunlardan biri Ioannes Damaskenos, Türkçede Şamlı Yuhanna olarak bilinen, 7.–8. yüzyıllarda yaşamış büyük Hristiyan ilahiyatçı ve ilahi yazarıdır.

Diğeri ise Aziz Sabbastır.

Aziz Sabbas, Kudüs yakınındaki ünlü Mar Saba Lavrası’nın kurucusudur. Bu manastır, Ortodoks dünyasının litürjik düzeninin şekillenmesinde çok önemli rol oynamıştır.

Vatopedi 1199’un litürjik geleneği de Kudüs’teki Aziz Sabbas Lavrası’yla bağlantılıdır. Hrisanthos, Ioannes Damaskenos ile Sabbas’ın elyazmasında karşılıklı resmedilmesini bu litürjik bağlam içinde değerlendirir.

Bu küçük ayrıntı aslında büyük bir tarihsel pencere açar.

14. yüzyıl Trabzon’u kendi içine kapanmış uzak bir Karadeniz devleti değildir.

Trabzon’un manastır dünyası:

Kudüs, Konstantinopolis, Karadeniz ve daha geniş Ortodoks dünyası arasında dolaşan metinlerin ve ibadet geleneklerinin içindedir.

On iki ayın dünyası

Vatopedi 1199’u olağanüstü kılan yalnız aziz portreleri değildir.

Kitabın içinde on iki ayın işlerini ve mevsimlik faaliyetlerini gösteren resimli bir takvim dizisi vardır.

Hrisanthos bu minyatürlerin çoğunu 1933 tarihli eserinde fotoğraflarıyla yayımlamıştır. Bugün de bu sayfalarda bağbozumu, av, çift sürme, hayvan yetiştiriciliği, çobanlık, bitki toplama, kışın ateş başında ısınma ve hasat gibi günlük hayat sahnelerini görebiliyoruz.

Eylül bağbozumuyla,

Ekim av sahnesiyle,

Kasım tarımsal çalışmayla,

kış ayları ateş ve kapalı hayatla,

ilkbahar doğanın yeniden canlanmasıyla,

yaz ayları ise hasatla temsil edilmektedir.

Her ayın sahnesinde burçlarla ve mevsim döngüsüyle ilişkili semboller de görülür.

İlk bakışta bunlara bakıp:

“İşte 1346’da Pontos köylüleri tam böyle yaşıyordu”

demek çok caziptir.

Ama bilimsel olarak daha dikkatli olmak gerekir.

Fugger ve Stefec’in araştırması bu görüntülerin daha eski Bizans ve Akdeniz “Ayların İşleri” ikonografisine dayandığını gösteriyor. Yani bunlar modern anlamda günlük hayatın fotoğrafları değildir.

Bununla birlikte, Trabzon’daki bir manastır için hazırlanmış eserde hangi sahnelerin seçildiği, nasıl düzenlendiği, hangi kıyafetlerin ve araçların resmedildiği yine de 14. yüzyılın kültürel dünyası hakkında çok değerli bilgiler taşır.

Bu nedenle bu minyatürleri en doğru biçimde:

Trabzon için hazırlanmış bir eserde geç Bizans görsel kültürünün nasıl yorumlandığını gösteren belgeler

olarak okumak gerekir.

“Trabzon minyatür okulu” meselesi

Hrisanthos ve özellikle Strzygowski, Vatopedi 1199’u Trabzon’a özgü bağımsız bir resim/minyatür geleneğinin önemli kanıtı olarak görmüştü.

Bugün bu kadar kesin konuşmak güçtür.

Çünkü kitabın kendisinin Konstantinopolis’te hazırlanmış olması ihtimali ciddi biçimde ortaya konmuştur. Fugger ve Stefec, hem paleografik-kodikolojik değerlendirmelerin hem de sanat tarihsel karşılaştırmaların Konstantinopolis ihtimaliyle uyumlu olduğunu belirtirler.

Ama bu sonuç Trabzon’un kültürel önemini azaltmaz.

Tam tersine başka bir şeyi gösterir:

Trabzon aristokrasisi ve manastırları, Konstantinopolis başta olmak üzere geç Bizans dünyasının gelişmiş kitap üretimi ve sanat ağlarına erişebiliyordu.

Dolayısıyla belki soruyu değiştirmek gerekir.

“Trabzon’un ayrı bir minyatür okulu var mıydı?” yerine:

“Trabzon, geç Bizans dünyasının uluslararası sanat ve kitap üretim ağlarını nasıl kullanıyordu?”

diye sormak daha verimlidir.

Kitap Trabzon’dan nasıl ayrıldı?

Elyazmasının Trabzon’dan Aynoroz’a yaptığı yolculuğun her aşamasını bugün bilmiyoruz.

Hrisanthos bir güzergâh önerir.

Ona göre Aziz Eugenios Manastırı’nın Osmanlı egemenliği dönemindeki kaderinden sonra elyazması Trabzon’daki Aziz Gregorios Nyssa Manastırı’na geçmiş, buradan da Vatopedi’ye ulaşmış olabilir.

Aziz Gregorios Nyssa Manastırı bir dönem Vatopedi’nin Trabzon’daki metochionu, yani ana manastıra bağlı dış manastır/mülk merkezi olarak kullanılmıştır. Hrisanthos’un önerdiği aktarım zinciri bu tarihsel ilişkiye dayanır.

Modern araştırma da bu ihtimali mümkün görmektedir.

Fugger ve Stefec:

Vatopedi’nin Trabzon’daki Aziz Gregorios Nyssa metochionu üzerinden

kitabın Aynoroz’a ulaşmış olabileceğini kaydeder.

Ama başka bir ihtimal daha vardır.

Ioannes Eugenikos, 15. yüzyılda yaşamış Bizanslı din adamı ve yazar, yaklaşık 1444–1450 yılları arasında elçi olarak Trabzon’da bulunmuştur. Modern araştırmacılar onun elyazmasının bazı bölümlerine kendi eliyle notlar düştüğünü kesin biçimde tespit etmişlerdir.

Bu nedenle kitabı 15. yüzyılda Trabzon’dan Konstantinopolis’e götüren kişinin Ioannes Eugenikos olması da mümkündür.

Kesin olarak bildiğimiz şey şudur:

15. yüzyıl ortalarında Ioannes Eugenikos bu kitaba dokunmuş ve üzerine notlar yazmıştır.

Bu, eserin uzun yolculuğundaki çok değerli somut izlerden biridir.

Kitap 16. yüzyıl sonu veya 17. yüzyıl başlarında artık Vatopedi kütüphanesinde izlenebilmektedir. Fugger ve Stefec, Vatopedili rahip Dionysios’un elyazmasındaki notunu bu döneme tarihlendirirler.

1199’a gelene kadar değişen numaralar

Bu elyazmasını araştırırken eski kaynaklarda farklı numaralarla karşılaşmak şaşırtıcı değildir.

Hrisanthos’un dönemindeki kataloglandırma ile bugünkü kataloglandırma aynı değildir.

Fugger ve Stefec, elyazmasının üzerinde eski 412 numarasının bulunduğunu belirtir. Modern kataloglarda ise eser kesin olarak:

Vatopedi 1199

şeklinde kayıtlıdır.

Pinakes sistemindeki uluslararası tanımlama numarası ise:

Diktyon 19343

olarak görünmektedir.

Böylece eski yayınlarda görülebilecek farklı numaralarla bugünkü kayıt birbirine karıştırılmamalıdır.

Bir kitabın taşıdığı vatan

1346 yılında Prokopios Chantzames büyük ihtimalle memleketinden uzaktaydı.

Trabzon iç mücadelelerle sarsılıyordu.

Aziz Eugenios Manastırı birkaç yıl önce yanmıştı.

Chantzames ülkesine dönüp dönemeyeceğini bilmiyordu.

Ama bir kitap yaptırdı.

Aziz Eugenios’un adını onun sayfalarına koydurdu.

Kendisini kitabı Trabzon’un koruyucu azizine sunarken resmettirdi.

Trabzon’un ibadet düzenini, azizlerini, on iki ayın ritmini ve kendi çağının görsel dünyasını parşömen üzerine bıraktı.

Kitap daha sonra Trabzon’a ulaştı.

Yüzyıllar geçti.

Büyük Komnenosların siyasî devleti 1461’de sona erdi.

Manastırların işlevi değişti.

İnsanlar ve eserler dağıldı.

Bu kitap da Trabzon’dan ayrıldı.

Hangi yoldan gittiğini bütün ayrıntılarıyla bilmiyoruz.

Ama sonunda Aynoroz’a ulaştığını biliyoruz.

Ve bugün, yaklaşık 680 yıl sonra, hâlâ Vatopedi Manastırı’nda korunuyor.

Bu nedenle Vatopedi 1199’a yalnızca eski bir litürji kitabı olarak bakmak eksik kalır.

O kitapta bir azizin yüzü vardır.

Bir sürgünün vatan özlemi vardır.

Bir aristokratın adı vardır.

Bir kâtibin eli vardır.

Bağbozumu yapan insanlar, avcılar, çiftçiler, çobanlar ve yılın mevsimleri vardır.

Ve bütün bunların üzerinde hâlâ aynı isim durmaktadır:

Trabzon.

Çünkü bazen siyasî sınırlar ortadan kalkar, saraylar yıkılır, devletler tarihe karışır.

Ama hafıza başka bir yerde yaşamaya devam eder.

Bazen bir ülkenin geride bıraktığı en dayanıklı sınır, bir elyazmasının sayfalarıdır.

Tamer Çilingir

Kaynaklar ve ileri okuma

1. Vatopedi, Codex 1199, 1346. Athos/Aynoroz, Holy Great Monastery of Vatopedi. İçerik: litürjik Typikon. Bağışçı/patron: Prokopios Chantzames; yazıcı: Ioannes Argyros. Uluslararası Pinakes/Diktyon kimliği: 19343. Database of Byzantine Book Epigrams (DBBE), “ATHOS – Mone Batopediou 1199.” İthaf şiiri f.1r–3r’de kayıtlıdır.
2. Χρύσανθος, Μητροπολίτης Τραπεζούντος [Trabzon Metropoliti Hrisanthos Filippidis], Ἡ Ἐκκλησία Τραπεζοῦντος [Trabzon Kilisesi], Atina, 1933, özellikle s. 411–421. Aziz Eugenios elyazmasının Vatopedi’ye gidişine ilişkin rekonstrüksiyon, 1346 tarihli minyatürler, Prokopios Chantzames, Ioannes Argyros ve on iki ay sahneleri için.
3. Verena Fugger – Rudolf S. Stefec, “Das illuminierte Typikon des Eugenios-Klosters in Trapezunt,” Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, c. 64, 2014, s. 41–65. Elyazmasının günümüzdeki temel modern incelemesi. 1346 tarihi, Prokopios Chantzames’in sürgünü, muhtemel Konstantinopolis üretimi, minyatürler ve provenans sorunu ayrıntılı olarak ele alınır.
4. Josef Strzygowski, “Eine trapezuntische Bilderhandschrift vom Jahre 1346,” Repertorium für Kunstwissenschaft, c. XIII, Berlin–Stuttgart, 1890, s. 243–260. Elyazmasının minyatürlerini ayrıntılı biçimde ele alan erken dönem temel sanat tarihi çalışması.
5. Sophronios Eustratiades – Arkadios Vatopedinos, Catalogue of the Greek Manuscripts in the Library of the Monastery of Vatopedi on Mt. Athos / Κατάλογος τῶν ἐν τῇ Ἱερᾷ Μονῇ Βατοπεδίου ἀποκειμένων κωδίκων, Cambridge, 1924. Vatopedi elyazmaları için klasik katalog; DBBE Vatopedi 1199 kaydında ilgili sayfayı s. 202 olarak gösterir.
6. Biblissima – Portail des manuscrits, “Mont Athos. Monastère de Vatopédi, MS 1199.” Pinakes verilerine dayanan modern elyazması ve bibliyografya kaydı; Vatopedi 1199’u Diktyon 19343 ile ilişkilendirir.
7. Yunanistan Anayasası, madde 105 — “Regime of Aghion Oros (Mount Athos)”. Aynoroz’un Yunan devleti içinde özerk statüsünü, Ekümenik Patrikhane ile ruhani ilişkisini ve bölgenin yirmi manastır tarafından yönetildiğini düzenler.
8. Fotograflar Hrisantos’un Trabzon Kilisesi 1933 Atina eserinden alınmıştır