Pontos Gerçeği
“Trabzon Kadınlar Kardeşliği ‘Merimna’”
1. “Trabzon’daki Merimna Kadınlar Kardeşliğinin Kuruluşu”
1904 yılının başlarında, Trabzonlu Vaso Aslanidou, bankacı İlias Konstantinidis’in kızı, kadınlardan oluşan bir kardeşlik cemiyeti kurma fikrini ortaya attı. Bu cemiyet, kadınlara uygun iş imkânı sağlayarak hemcinslerine maddi destek sunmayı amaçlıyordu. Fikrini, hayata geçirmeye yardımcı olabilecek hanımlarla paylaştı. İlk olarak arkadaşı Melpomeni Kogalidou ile konuştu ve ardından onun teşvikiyle, hayırseverliğiyle tanınan annesi Domni Kapagiannidou’ya danıştı.
Kapagiannidou, bu fikre olumlu bakarak ilk bağış olarak 50 lira verdi. Kısa süre sonra Eleni Theofylaktou da aynı miktarı bağışlayarak onlara katıldı. Trabzonlu kadınlar, kardeşliği kurmak için gereken maddi desteği yavaş ama emin adımlarla topladılar. Trabzon’da ve yurtdışında yaşayan üyeler, hayırseverler, bağışçılar ve düzenlenen piyangolar aracılığıyla toplamda 600 Osmanlı lirası toplandı.
Böylece 9 Kasım 1904’te, Trabzon Metropoliti Konstantios’un desteğiyle Trabzon Kadınlar Kardeşliği’nin tüzüğü imzalandı. 35 maddeden oluşan bu tüzük, derneğin amacı, yönetimi, üyelerinin görevleri, genel kurul toplantılarının işleyişi, gelir kaynakları ve faaliyetlerinin düzenlenmesi hakkında detaylı hükümler içeriyordu.
Tüzüğün önemli noktaları:
- Derneğin temel amacı, kadınlara uygun iş olanakları sağlayarak Rum kökenli kadınlara destek olmaktı.
- Bu amaca ulaşmak için el sanatları atölyesi kurulması kararlaştırıldı.
- Cemiyet, Trabzon Metropolitliğinin himayesinde olacaktı. Kilise, iki bağımsız muhasebeci atayarak mali denetim yapacaktı.
- Yönetim kurulunda yalnızca evli kadınlar görev alabilecekti.
2. El Sanatları Atölyesinin Yapısı ve İşleyişi
Merimna, Trabzon’da daha önceden kurulmuş yardım dernekleri ve vakıfların modelini takip etti. Özellikle, İstanbul’daki “Pera Kadınlar Yardımsever Kardeşliği” ve İzmir’deki “Hayırsever Kadınlar Kardeşliği” gibi benzer kuruluşlardan etkilendi.
El Sanatları Atölyesi, iki bölüme ayrıldı:
- Nakış ve İşleme
- Dikiş ve Terzilik
Her yıl bu bölümlerde yaklaşık 80-85 kız öğrenci eğitim alıyordu. Atölyeye kabul edilen kızlar, Yunan kökenli olup 10 yaşını doldurmuş ve ailesinin korumasından yoksun olmalıydı. Daha sonraki yıllarda, en az ilkokul 4. sınıf eğitimini tamamlamış olmaları şartı da eklendi.
Atölyeye yıl içinde yeni öğrenci alımı yapılmazdı. Öğrenciler hem meslek öğrenir hem de yaptıkları iş karşılığında ücret alırdı. Ancak, maaşlarının bir kısmı yıl boyunca kesilip, yıl sonunda topluca ödenirdi. Yıl içinde eğitimi yarıda bırakanlar, birikmiş maaşlarını alamazdı. Bu uygulama, öğrencilerin atölyeden ayrılmasını önlemek amacıyla getirilmişti.
Eğitim süresi 5 yıldı ve öğrenciler haftada 6 gün çalışırdı. Çalışma saatleri sabah başlayıp akşama kadar sürer, öğlen yemek molası verilirdi. Pazar günleri, resmi tatillerde ve yaz aylarında atölye kapalı olurdu. Öğrencilere sağlık hizmetleri sunulur, durumu olmayanlara ilaç desteği verilirdi. Ayrıca, evlenirken çeyiz yardımı da sağlanıyordu.
1911 yılında, Artemisia Simonof ve yengesi tarafından beyaz işleme sanatında yıllık bir yarışma düzenlenmeye başlandı. Kazanan öğrencilere ödül verilirdi. 1912’de yarışmanın kriterlerine, öğrencilerin ahlaki değerleri ve terbiyeleri de eklendi.
Atölyenin yönetimi:
- Yönetim kurulu üyeleri, maaş almadan atölyenin işleyişini bizzat denetlerdi.
- Atölyenin günlük faaliyetlerinden sorumlu bir müdür bulunurdu.
- Nakış ve terzilik dersleri, maaşlı öğretmenler tarafından verilirdi.
Atölye içinde bir satış bölümü de bulunuyordu. Burada duvar tabloları, işlemeli terlikler, çeyiz takımları, yastık kılıfları, mendil kılıfları ve ev tekstili ürünleri satılıyordu. Çoğu sipariş, yeni evlenecek kızların çeyizleri içindi.
Merimna, yüksek kaliteli ürünler üretmeye önem veriyordu. Hammaddelerini İngiltere ve Rusya’daki fabrikalardan temin ediyor, özgün tasarımlar kullanıyordu. Zarafet ve çeşitlilikleriyle tanınan bu ürünler, kısa sürede Pontos ve yurtdışında ün kazandı. Bu başarı, siparişlerin artmasını ve cemiyetin ticari anlamda büyümesini sağladı.
3. Kişilikler
(Hrisantos, Trabzon Metropoliti, sonrasında Atina Başpiskoposu)
Trabzon Kadınlar Kardeşliği ile hayatları kesişen kişilikler arasında Trabzon Metropolitleri Konstantios, Konstantinos (II) Aramboglou ve Hrisantos Filippidis yer almaktadır. Bu kişiler, Merimna’nın çalışmalarına destek olan ve yanında yürüyen önemli isimlerdir. Kadınlar arasında ise öne çıkanlar şunlardır:
(Domni Amoiroglou – Kapagiannidou)
Domni Amoiroglou – Kapagiannidou, ünlü bankacı Grigoris Kapagiannidis’in eşi, Merimna Derneği’nin kurucu üyelerinden ve ilk başkanıdır.
Kızı Melpomeni Kapagiannidou-Kongalidou, torunu İfigeniya Kongalidou-Theofylaktou, torununun kızı Anna Theofylaktou ve onun kızı İfigeniya Panidou, derneğin üyesi ve başkanı olarak görev almışlardır. Bu kadınlar, Domni Amoiroglou-Kapagiannidou’nun başlattığı çalışmaları günümüze kadar devam ettirmiştir.
Eleni Theofylaktou
Eleni Theofylaktou, banka sahibi Kostakis Theofylaktou’nun eşi, Merimna derneğinin kurucu üyelerinden biri ve ikinci başkanıdır. Kostakis Theofylaktou ailesi, Pontos’un en zengin ailelerinden biriydi ve büyük bir katkı sağlamıştı toplumsal ve hayır işlerine. Eleni Theofylaktou, 6 yıl süren zorunlu göçün ardından, İstanbul’da maddi olarak yıkılmış ve terkedilmiş bir şekilde hayata gözlerini yummuştur.
Vaso Konstantinidou – Aslanidou
Vaso Konstantinidou – Aslanidou, Trabzonlu bankacı İlyas Konstantinidis’in kızı, Merimna’nın kurulması fikrini ortaya atan kişi, ilk yönetim kurulunun üyesi ve aynı zamanda el sanatları atölyesinin denetçisiydi. Bu aktif hanımefendi, Atina’da gözlerini kapatarak, ekonomik olarak da zor bir dönem geçirerek hayatını kaybetti.
Artemisia Konstantinidou-Simonof
Artemisia Konstantinidou-Simonof, Vasos Konstantinidi’nin kız kardeşi ve büyük bir Kromna hayırseveri olan Andreas Simonof’un eşi, kocasının ölümünden sonra onun çalışmalarını devam ettiren bir figürdür. Bayan Simonof, Rusya’daki Yunan halkına maddi ve manevi yardım sağlamak için aktif olarak çalışmış, aynı zamanda Pontos’taki pek çok hayır işinde de destekçi olmuştur. “Merimna” için, yıllık işleme yarışmasında ödül olarak verilen para ödüllerini yıllarca sunmuştur; bu yarışma, kendisinin düzenlediği bir etkinliktir. İzleri 1936 yılında, Sibirya’ya sürgün edilmesiyle kaybolmuştur.
Thalia Triantafyllidou-Saulidou
Trabzon’daki Merimna’nın dün ile bugün arasındaki bağ, Thalia Triantafyllidou-Saulidou, Ifigeneia Kogkalidou-Theofylaktou ve Pontos’un Çiti köyünden Theofylaktos Theofylaktos tarafından kurulan “Selanik Pontus Kadınlar Derneği Merimna”nın kurucu üyeleri aracılığıyla kurulmuştur. Bu dernek, Trabzon’daki ilk Merimna’nın devamı niteliğindedir. Derneğin yeniden kurulması, 1923 Eylül ayında, Theofylaktos çiftinin evinde gerçekleşmiş ve ilk başkan olarak Sayın Saulidou seçilmiştir, kendisi daha sonra Merimna’nın “ANA”sı olarak onurlandırılmıştır.
- Merimna’nın Sosyal Katkısı
· Merimna’nın kadınlar derneği, faaliyet düzeninin ilk maddesinden itibaren basit yardımlaşmadan dinamik hayır işlerine geçiş yapmayı hedeflemektedir. Amacını, “…çalışma yoluyla maddi destek sağlamak, koruma ve yardım gereksinimi duyan Rum kadınlarını desteklemek” olarak belirleyerek, aslında merhametli ruhu sadece anlık yardımlarla harcamak yerine, sorunun gerçek çözümüne doğru çalışmaya yönlendirmektedir. Yardım ve iş öğrenimi sunarak sadaka vermek yerine, çalışma sağlar; bu da onu Trabzon’daki diğer hayır kurumlarından ayıran önemli bir özelliktir.
· Sosyal katkısı aynı zamanda, kadının tüm Karadeniz Bölgesi’ndeki durumunun iyileştirilmesinde de yatmaktadır. O kadınların aktif toplumsal hayata çıkışı, karşılaştıkları tepkilere rağmen, kadınların özgürleşme yolunda toplumsal bir adım olarak değerlendirilebilir. Faaliyeti ve sonrasında Trabzon toplumundaki kazandığı prestij, Pontoslu kadının eğitim alması ve çalışması için yeni bir dinamizm yaratmakta, örnek alınması gereken bir model olmaktadır. Ayrıca, bütün Karadeniz’deki ilk kadın derneği olduğunu göz önünde bulundurursak, Merimna’nın yalnızca kadınları evden çıkarma çabalarını ve toplumsal anlamda saygınlık kazanmalarını sağlayan bu hareketin yükünü üstlendiğini kolayca çıkarabiliriz.
· Şüphesiz ki derneğin kuruluşu ve faaliyeti, çalışan öğrencilerinin günlük yaşamını, özel işlerin öğrenilmesi, ücretli çalışma sağlanması ve onlara çeyiz verilmesiyle iyileştirmektedir.
· Yukarıdaki katkıların yanı sıra, Merimna eğitim ve yardım sunan daha geniş bir dernekler ve vakıflar topluluğunun bir üyesi olarak, varlığıyla bu eğilimleri güçlendirir ve aynı zamanda kadın dünyasına da yayar.
· Kadın el sanatlarının yayılmasına katkıda bulunur. Geçim kaynağı olmanın ötesinde, el sanatları bir sanat ve duygusal bir ifade biçimidir. Faaliyetleri ve nakış sanatıyla ilgilenmesi sırasında Merimna, değerli materyaller toplayarak, hem teknik hem de estetik açıdan bu alanda gelişmeler sağlamış ve böylece geleneksel bir sanatın canlı kalmasını sağlarken aynı zamanda onu zenginleştirmiştir.
5. Merimna’nın Ulusal Düzeydeki Katkıları
1916 yılının 5 Nisan’ında Rus birliklerinin Trabzon’u işgal etmesinin ardından Trabzon’da kurulan Mülteciler Komitesinin Hesap Verebilirlik Raporu’nda, Merimna’nın savaş dönemi boyunca en önemli hayır kurumlarından biri olduğu belirtilmektedir.
- Ordu Bombardımanı 1917
11 Ağustos 1917’de Rus donanması Kotyora’yı bombalar ve şehirdeki 3.000 Yunanlı mülteci durumuna düşer. Bu kişiler Rus birlikleri tarafından kurtarılır ve Trabzon’a gönderilir. Mülteciler Komitesi ve Trabzon Metropolitliği hızla harekete geçer ve Ordu’daki kardeşlerine barınak sunar, bu amaçla şehirdeki kiliseler ve Theoskepastos Manastırı kullanılır. Trabzon halkı da evlerini açar ve mülteci yükünü paylaşmak için gönüllü olur. “Merimna”, bu çabaya etkin bir şekilde katılır, öncelikle mülteciler için yemek düzenlemeleri yaparak ve ikinci aşamada onların giyim ihtiyaçlarını karşılayarak. Metropolit Hrisantos’un biyografik anılarında şu şekilde yazmaktadır: “Bütün giysileri, Trabzon’da uzun yıllar başarılı bir şekilde faaliyet gösteren ‘Merimna’ Kadınlar Derneği gönüllü olarak dikti ve işi 15 gün içinde tamamladı…”
- Trabzon Yetiştirme Yurdu 1918
(Pontik Araştırmalar Komitesi Fotoğraf Arşivi)
“Bizlere gülümseme verdiniz,
Kara yetimliği bizden kovdunuz.
Sesimiz Yaratıcı’ya yükselsin,
Sizlere uzun yıllar versin.”
Bu küçük ama duygusal şiir, Trabzon Yunan Yetiştirme Yurdu’ndaki çocukların sevgisini ve minnettarlığını yansıtır. Bu çocuklar, Theoskepastos Manastırı rahibeleri ve Merimna’nın kadınlarının iş birliğiyle kurtarılmıştır. Konstantinos Ioakeimidis’in tanıklığına göre, Rus ordusunun geri çekilmesinin ardından iki yelkenli Trabzon’a gelir ve 240 Türk çocuğu ile 24 Yunan çocuğu, Kerasunda’dan getirilir. Theoskepastos Manastırı’nın rahibeleri, Yunan çocuklarını koruma altına alır ve onları Yunan Yetiştirme Yurdu’na teslim eder. Merimna, yurttaki çocukların bakımından sorumludur ve onlara barınak, yiyecek, temizlik ve eğitim sağlar. Bu dönemde Yetiştirme Yurdu’ndaki çocuk sayısı büyük ölçüde artar. 25 çocuktan sayılar 115’e ulaşır ve Kerasunda’nın yetimleri de dahildir. Yurt, yer sıkıntısı çekmeye başlar. Merimna’nın kadınları, çocukları başka bir yere taşımak ve onların ihtiyaçlarını karşılamak için çözüm bulurlar. 1922’ye kadar bu çocuklar sağ salim Yunanistan’a ulaşabilmişlerdir.
- Kızılay Şubesi Kuruluşu, Aralık 1918
Aralık 11, 1918’de Trabzon Metropoliti Hrisantos, Soouk Sou’daki Kostakis Theofylaktos’un malikânesinde tüm önde gelen Trabzonluları bir araya toplar. Toplantının konusu, Trabzon’da Türk işgali altındaki şehirde bir Kızılay şubesi kurulmasıdır. Katılımcılar arasında Merimna’nın kadınları da vardır ve şube kurma sorumluluğunu üstlenirler. Gazeteler, Merimna’nın faaliyetlerini bildirir. “Epochi” gazetesi, Haziran 1919’da büyük bir hayır etkinliği düzenlendiğini ve elde edilen gelirlerin Kızılay’a bağışlandığını duyurur. “Eleftheros Pontos” ise Merimna ve Kızılay’ın ortaklaşa düzenlediği bağış kampanyasından bahseder. Bu kampanyada 200 lira toplanmış ve bu para Trabzon hastanesine ve Yunan askerlerine bağışlanmıştır. - Ermeni Yetimhanesi’nin Gözetimi
Trabzon’un Rus işgali sırasında, Metropolitlik, Türk soykırımlarından kaçan Ermeni ailelerine yardım sağlamıştır. Türk ailelerinin yanına alınan Ermeni çocukları, Ermeni Yetimhanesi’ne yerleştirilmiş ve bunun işletilmesinden Merimna’nın kadınları sorumlu tutulmuştur. Bir süre sonra, Ermeni Yetimhanesinde Amerikan Hayır Kurumu’nun gönderdiği yardım dağıtımı da Merimna’ya emanet edilmiştir. Türk yetkililerin Amerikan kadınlarının Ermeni Yetimhanesine müdahale etmelerini yasaklaması nedeniyle, bu görev de Merimna’nın kadınları tarafından üstlenilmiş ve başarıyla tamamlanmıştır.
6-Merimna’nın Katkılarının Tanınması
Merimna’nın Trabzon toplumuna olan katkılarının tanınması, derneğe yapılan bağışlar, derneğin çalışmalarına dair kamu belgeleri ve görüşler, dönemin basınındaki makaleler ve tabii ki kaydedilmiş tanıklıklar aracılığıyla sağlanmaktadır. İlk bağış, derneğin ilk faaliyet yılı sırasında, büyük tütün tüccarı Georgios Samouridis tarafından kızı Pinelopi Samouridis’in anısına yapılmış ve 10 Osmanlı lirası gibi saygın bir meblağa ulaşmıştır.
Bir sonraki bağış, ünlü kuyumcu Nikolaos Terzopoulos’un mirasıdır. Bu bağış, hem derneğin yardımını sağlamakta önemli bir meblağ olup, aynı zamanda derneğin çalışmasının ilk onurlandırılmasından biri olarak kabul edilmiştir; çünkü dernek, “görünmeyen ama kesintisiz olarak hizmet eden halk yararına bir dernek” olarak tanınmıştır.
Bundan sonra, Trabzon’daki diğer birçok önemli kişinin bağışları gelir. Bu bağışlar, aslında Merimna’nın değerli çalışmalarını, Trabzon’daki diğer hayır kurumlarının arasında ayrıştırmak amacıyla yapılmıştır. Özellikle, Kromna’dan ünlü Georgios Akridis, Eğitim Kursu’nun kuruluşunda öncü olmuş ve kendi kasabasına büyük hayır işleri yapmış bir hayırsever olarak, Meriçne’ye 10 Osmanlı lirası bağışlamış, bu katkıyı, hayır işlerinde yıllardır hizmet veren derneklerle eşdeğer olarak kabul etmiştir.
Derneğin çalışmalarına dahil olan ya da hakkında bilgi sahibi olan bazı hanımlar da, kendilerinden bağışta bulunmuşlardır. Bunlardan biri, Dómni Ypodimatoğlou; diğeri ise Kefalonya kökenli Metaksádların soyundan gelen Mariğou Parigóri’dir. Mariğou Parigóri, Merimna’ye 5 Osmanlı lirası ve tüm kıyafet deposunu bağışlamıştır.
Ölmek üzere olan Pontusluların, 1921 Eylül’ünde Amasya Mahkemesi tarafından idam cezasına çarptırılmalarından sadece birkaç saat önce yazdıkları mektuplar, insanlık acısının ve ruhsal yüceliğin sarsıcı anlarıdır. Alexandros Akridis, bunlardan biridir ve ailesinin Merimna’ye 5 lira verilmesini istemektedir.
Derneğin faaliyetleri, birçok yayında tanınmış ve sayısız kamu belgesinde kaydedilmiştir: Yunan Konsolosu, onu “kesintisiz bir şekilde ilerleyen” olarak tanımlar, ayrıca “Faros ton Anatolis” gazetesinde derneğin “ulusal yararına olan faaliyetleri” hakkında yazılmaktadır. Trabzon Metropolitliğinin yeminli muhasebecilerinin görüşlerinden, Merimna’nın kadınlarının “sessizce, dikkat çekmeden ve etkili bir şekilde çalıştıkları” belirtilmiştir.
Merimna’nın kadınlarının çalışmaları büyük yankı uyandırmış, Trabzonlu önde gelen kişiler, derneğe yalnızca maddi bağışlarda bulunmakla kalmamış, aynı zamanda hayır işleriyle de desteklemişlerdir. Hem doktor Andreas Metaxas hem de doktor Theoftylaktos Theoftylaktos, Merimna’nın kadınlarının tıbbi bakımını gönüllü olarak üstlenmişlerdir. Ayrıca, yoksul kızlara ilaçları ücretsiz olarak verilmiştir.
Merimna’nın kadınları, yalnızca bir sanat öğretimi ve bu yolla düzenli bir gelir sağlama konusunda değil, aynı zamanda ahlaki bir eğitim de sunmuşlardır. Bu konuda gösterdikleri başarı, özellikle derneğin öğrencilerinden biri hakkında soru sorulduğunda, ” Merimna’nın kızıdır. Bunu sorgulama” şeklindeki ifadeyle kendini göstermektedir.
Teşekkürler
Tarihi araştırmacı Sayın Hatzikyriakidis S. Kyriakos ve Sayın Anna Th. Theofylaktou’ya, bu çalışma daha yetersiz olacağı için çok değerli yardım ve destekleri için içtenlikle teşekkür ederiz.
Sunucular:
Lena Savvidou
Achilleas Leras
Evangelos Samaras
Γ. ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Merimna, yaklaşık iki on yıl boyunca vatanında faaliyet göstermiştir. Bu süre, benzer kurumlar ve derneklerin ömrüyle karşılaştırıldığında uzun sayılmayabilir. Ancak, Pontos yardımseverliğinin geleneklerine olan sağlam kökleri, yaptığı işin çok yönlülüğüne ve etkinliğine bağlıdır. Bu iş, başladığı günden bugüne kadar, insanlığa özverili bir şekilde hizmet etmekle şekillenmiştir.
Trabzonlu kadınlar, Merimna aracılığıyla bir kapı bulmuş ve bu kapıyı açtıklarında, doğal kadın duyarlılıkları, tüm dünyalarını kucaklayarak dışa vurmuştur.
Belki de bu doğal duyarlılık, belki de zamanların taleplerine duyarlı bir zihinle yardımcı olmuş olabilir. Ancak gerçek şu ki, Merimna, kadınların ihtiyaçlarını anlayan bir kabul edici oldu ve aynı zamanda bu ihtiyaçların çözülmesini sağlayan dönüştürücü bir kanal haline geldi.
Merimna’ya hiç şüphe edilmeden verilebilecek bir övgü varsa, o da yenilikçi fikirleri ve eylemleriyle ilgilidir. Kadın için tamamen bakir olan bir alana, erkek egemen bir dünyaya girmiş ve kendi yolunu seçmiş, en güvenli yol olan alışılmışı takip etmek yerine, kendi yolunu izlemiştir.
Faaliyette bulunduğu tüm yıllar boyunca, Merimna, ulusal Pontos Rum bilincini şekillendiren toplumsal değerlere sadık kalmış, ancak aynı zamanda monolitik ve statik olma hatasına düşmemiş; aksine zamanın taleplerine uyum sağlamak için olağanüstü bir esneklik ve adaptasyon göstermiştir.
Trabzon Kadınlar Derneği “Merimna”nın kuruluşundan 105 yıl sonra, dernek, başladığı ilk günkü dinamizmle faaliyetlerini sürdürmeye devam etmektedir. Lozan Antlaşması ve nüfus mübadelesi, zaman içindeki yolculuğunu geçici olarak kesintiye uğratmış, ancak aynı zamanda derneğin yeniden kurulmasını sağlayacak ihtiyaçları da yaratmıştır. 1923’te Yunanistan’da yeniden kurulmuştur.
Merimna’nın sahip olduğu birçok ilkten bir diğeri de köklerinin yok edilmesine rağmen hayatta kalan tek Pontos yardım derneği olmasıdır. Yunanistan’da, el sanatları atölyesinin kurulması, “Agios Evgenios” Çocuk Yurdu’nun oluşturulması, “Kızlar Evi”nin açılması, “Argo” çocuk kreşinin faaliyete geçirilmesi, “Diamantidios Steger” huzurevinin kurulması ve son olarak, Thessaloniki’de gerçek bir mücevher olan Nakış Müzesi’nin kurulmasıyla, hayır işlerini sürdürmeye devam etmektedir.
Burada, Yunanistan’a yerleştiği yıllarda Merimna, duygusal zenginliğini sergileyerek, ihtiyacı olan herkes için bir kucak haline gelmiştir. 1922’deki ilk mübadele mağdurlarından, eski Sovyetler Birliği’ndeki soydaşlarına kadar, Kıbrıs’a ve Yunanistan-Kıbrıs Dostluk Derneği’nin kurulmasına kadar genişlemiş, bugün Başkanlığı’nı Anna Theofylaktou’nun üstlendiği bir sivil toplum kuruluşu olmuştur.
Gabriel Lampsidis, Merimna’nın 1938 Kasım ayında Atina Akademisi tarafından ödüllendirilmesini basına duyurmak için şunları yazmıştır: “Herkesin tartışmasız kabul ettiği yüksek bir prestij vardı. Akademi’nin ödüllendirmesi bunu aydınlattı ve tüm Yunanistan’a gösterdi. Merimna Pontoslu Kadınlar, çok yüksek bir noktaya çıktı ve haklı olarak tüm Yunanistan’ın ilgisini üzerine çekti… Bir ülkenin entelektüel kurumları, Merimna Pontoslu Kadınlar gibi derneklere sahip olduklarında daha da yüksek bir konumda olurlar, çünkü onlar onurlandırır ve onurlandırılırlar.”
Lena Savvidou 2011
KAYNAKLAR
[1] “Tanzimat- 19. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Reformlar“- Georgios Tzedopoulos
[2] Kapı (ya da Yüksek Kapı): Osmanlı hükümetinin, İstanbul’daki merkezi idari hizmetlerin bulunduğu bina kompleksinin girişindeki kapıdan adını alan terim.
[3] 3 Kasım 1839’da, Sultan Mahmud II’nin veliahtı Sultan Abdülmecid (1839-1861), İstanbul’da Gülhane Hatt-ı Şerifi olarak bilinen fermanı ilan etti. Bu ferman, Tanzimat (reform, düzenleme) adı altında yapılan reformların başladığını duyuruyordu ve amacı, İmparatorluk’ta yaşam koşullarını iyileştirmekti. Tanzimat’ın temel ilkeleri, vatandaşların din farkı gözetilmeksizin güvenlik, onur ve mal mülklerinin korunması ve kanun karşısında eşitlikleri idi. Ayrıca, vergi toplama sisteminin ıslahı, iltizam adı verilen vergi kiralamalarının kaldırılması ve vergi yükünün, mükellefin mal varlığı ve geliriyle orantılı olarak belirlenmesi gibi reformlardan bahsediliyordu. Askerlik hizmetiyle ilgili reformlar da duyurulmuş ve tekellerin kaldırılması onaylanmıştı.
[4] 1204’te Büyük Komnenos İmparatorluğu’nun kurulması, Trabzon’un başkent olarak önemli bir rol oynamaya başlamasıyla yaklaşık iki buçuk yüzyıllık yeni bir sürecin başlangıcını işaret eder. Trabzon, sadece bir siyasi güç olarak değil, aynı zamanda bir ekonomik, ticari ve kültürel merkez olarak da önemli bir yer tutuyordu.
[5] Karadeniz Bölgesi’nin İdari Bölünmesi
Bölgenin idari yapısı, karşılık gelen Türkçe terimlerle ayrıntılı olarak sunulmuştur.
Trabzon Vilayeti
Alan: 31.300 km². Dört sancak içerir: Trabzon, Canik (Amasya), Lazistan, Gümüşhane. Trabzon, dokuz kazaya ayrılır: Trabzon, Cevizlik, Sürmene, Akçaabat, Vakfıkebir, Korallı, Tripoli, Giresun, Kotyora (Ordu).
Canik, beş kazaya ayrılır: Fatsa, Oina, Çarsamba, Samsun, Bafra.
Lazistan, dört kazaya ayrılır: Rize, Of, Athena, Hopa.
Gümüşhane, dört kazaya ayrılır: Gümüşhane, Yörük, Kelkit, Şiran.
[6] “Mevcut kaynaklar ve literatür, 20. yüzyılın başlarında Yunanistan ile Pontos arasındaki ilişkiler hakkında çok sayıda referans içermektedir. Bu ilişkilerde, Trabzon’daki eğitim derneklerinin burslarıyla Atina’ya gelen Pontoslu öğrenciler, orada eğitim alıp, geri dönerek Trabzon’daki okulları ve özellikle de Fırıncı Okulu’nu güçlendirmek için önemli bir yer tutmaktadır.”
[7] “11 ve 15 Eylül 1902’de, Trabzon Rum Cemaati, yeni kurulan Rum Okulu’nun açılışını kutlamak için büyük bir dini ve halk şenliği düzenlemiştir. 11 Eylül’de, Kilise’de düzenlenen dini törenin ardından, açılışın resmi kutlaması yapılmıştır. Kutlamalar, resmi protokole uygun olarak gerçekleştirilmiştir ve tüm yerel halk büyük bir coşku ile katılmıştır.”
[8] “1682’de, Trabzon’da misyonerlik amacıyla ücretsiz eğitim veren Katolik rahipler ortaya çıkmıştır. Bu misyoner faaliyete karşı, Trabzon’daki Rum okulun kurulmasına öncülük eden Kiminitis’in çabaları sayesinde bu faaliyet engellenmiştir. Kiminitis, 1683 yılında okulu kurmuş ve kısa süre içinde bu okul, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Rum Ortodoks toplumu için önemli bir eğitim merkezi olmuştur.”
[9] “Drağa ile birlikte, beş veya altı günlüğüne, ailemi görmek için gitmeye izin verin, sonra Drağa’ya dönüp beni yer.”
[10] “Bu akşam, ölüm beni buldu. Ölümü düşünmedim, sadece ailemi kaybetmekten korktum.”
[11] İşçiler, gelirler: 1.000 akçe- vergi 15 akçe
Meyveciler, gelir: 40.000 akçe- vergi 166,2 akçe
Tüccarlar, gelir: 500.000 akçe- vergi 2.000 akçeden fazla
(PE 1951, s. 787, 788 ve P. Triantafyllidis 1870, s. 110-112)
[12] Kadınlar için Pontus’ta Merimne Derneği ve sonrasındaki dernekler, Kyriakí Mamoni ve Lida Istikopoulou tarafından araştırılmaktadır:
- Amasya Kadın Yardım Derneği (kuruluş yılı kesin olarak bilinmiyor, ancak sonrasında kurulmuş olduğu tahmin edilmektedir)
- Pafras Palladion Derneği
- Merzifon Espeiros-Dikiş Derneği
[13] “Çiftlikleri besler, odunları toplar, hayvanları gözetler.”
[14] “Anna Th. Theophylaktou. 1924 yılında Selanik’te doğdu, Theophylaktou Theophylaktou ve Ifigeneia Kogkalidou Theophylaktou’nun kızıdır. Selanik Üniversitesi’nde tıp eğitimi alıp, göz hastalıkları uzmanı olmuştur. İşgal döneminde aktif bir direnişçi olarak yer almış ve genç yaşlardan itibaren toplumsal ve hayır işleriyle ilgilenmiştir. 9 yıl boyunca Merimne Derneği’nin başkanlığını yapmış, ardından ‘Argo’ çocuk yuvasını kurarak çalışan annelere yardım etmiştir. Ayrıca Trabzon’un koruyucu azizi olan Ayios Evgenios, Yunan Ortodoks Kilisesi’nin İerah Sinodu tarafından Kalamaria’nın koruyucu azizi olarak belirlenmiştir.”
[15] Trabzon Kız Okulu (Pontos’taki Rum Eğitimi. Sofronis Hatzisavvidis)
Pontos’taki erkek ve kız çocuklarının eğitimi genellikle ayrı okullarda yapılırdı, ancak bu uygulama büyük şehirler ve kasabalarda geçerliydi. Öğrenci sayısının az olduğu küçük yerlerde eğitim karma yapılıydı. Trabzon’da 1846’da şehrin kızlarına eğitim vermek amacıyla Kız Okulu kuruldu ve ilk müdürü Marigo Kariophili oldu. Okulun kuruluşu, Dimitrios Avgerinos’a ve Trabzon’daki okul öğretmenleri Konstantinos Xanthopoulos ile Periklis Triantafyllidis’e atfedilir. Başlangıçta ilkokul olarak faaliyete geçti ancak kısa süre içinde anaokulu ve ortaokul da açıldı. Sekiz sınıf vardı: bir ön hazırlık sınıfı (anaokulu), dört ilkokul ve üç ortaokul.
Kız okulundaki öğrenciler aynı kıyafetleri giyer, saçlarını düzenli tutar ve her Pazar kiliseye gitmek, okul yönetiminin belirlediği etkinliklere katılmak ve “terbiyeli” davranmak zorundaydılar.
Müfredat teorik ve pratik derslerden oluşuyordu. Teorik dersler, erkek okullarındaki derslerden farklı değildi ve genellikle Yunanistan’daki okullardaki müfredatla aynıydı. Pratik dersler ise ev işleri ve ev ekonomisiyle ilgiliydi; halı dokuma, nakış, kesim ve dikiş gibi konuları kapsıyordu.
[16] 1903’te Trabzon’daki Yunan ve Osmanlı Okulları ile ilgili Karşılaştırmalı İstatistik Verileri
A. Yunan Okulları:
- Merkezi okul, hazırlık öğrencileri: 1050
- Merkezi Kız Okulu, öğrenciler: 420
- Mahalle okulları, erkek ve kız öğrenciler: 500
Toplam Yunan öğrencisi: 1970
B. Osmanlı (Müslüman) Okulları: - İhtidâ (Ortaokul), öğrenciler: 250
- Rüstiye (Ortaokul), öğrenciler: 310
- Kız Okulu, öğrenciler: 55
Toplam Osmanlı öğrencisi: 632
Kaynak: “Pontus Günlüğü, 1903 Yılı,” Ioannis Ioannidis, ΠΕ, II. Dönem, cilt 4, Selanik 1977, sayfa 113.
[17] 1889’dan itibaren İzmir’de, İzmirli fakir kızlara sanat öğretimi ve iş sağlama amacıyla Agathotérgos Kadınlar Derneği kurulmuştur.
[18] Muhasebe ve yazı işleri, derneğin ömür boyu muhasebecisi Kleantis Zeygaropoulos’a aitti. Yönetim Kurulu’nun raporunda denetçilerin onun hakkında yaptıkları yorumlar yer alıyor: “Bu sıkı denetimin ardından, görevimizi yerine getirmemiş olacağımızı düşünerek, Zeygaropoulos Kleantis’in kitaplarının düzeni, temizliği, yönetimle ilgili tutumu ve muhasebe doğruluğunu özellikle belirtmeliyiz…”
[19] 100 Yıl Hizmet. “Pontuslu Kadınların Bakımı.” Kyriakos S. Hatzikiriakidis. Kaynakça, Bölüm C, sayfa 320. Kaynaklar 7 ve 8:
1 Eylül 1910- 31 Ağustos 1911 tarihleri arasında yapılan faaliyet raporu: “Yıl sonunda, dokuma atölyesinde 28 işçi ve nakış atölyesinde 51 olmak üzere toplam 79 işçi vardı.”
Faros tis Anatolis, sayfa 6, 24 Ekim 1910: “Bakım Derneği’nin çalışmaları 8 Kasım’da başladı, şu anda atölyede yaklaşık 85 kız çalışıyor.”
Öğrencilerin okuldan erken ayrılması, ilk yıllarda derneğin eğitim organizasyonunu ve yoğunlaştırılmasını gerektirdi. Yönetim Kurulu’nun raporunda: “Kurul, her kızın haftalık iş gücünün bir kısmını tutmaya karar verdi, bu miktar öğrencinin mezuniyetinde geri ödenecekti. Okuldan erken ayrılanlar bu parayı kaybedecek, bu nedenle bu önlem kısa sürede sonuç verdi.”
[20] Atölyenin ilk denetmeni Vaso Aslanidou’dur, ayrıca Thalia Saoulidou ve Afroditi Efremidou da denetmenlik yapmış ve başarıyla genel müdürlük görevlerini üstlenmişlerdir.
[21] Thalia Triantafyllidou-Saoulidou
Tarihi Periklis Triantafyllidis’in kızı olan Thalia, 1863’te Trabzon’da doğdu. Trabzon Okulu öğretmeni Pantelis Saoulidis ile evlendi ve 1904’te Pontos’ta ve 1923’te Selanik’te “Bakım Derneği”nin kurucu üyelerindendir. Yunanistan’daki Bakım Derneği’nin ilk başkanıydı ve toplamda 22 yıl boyunca başkanlık yaptı. Onun çabaları sayesinde, Bakım Derneği kendi binasına sahip oldu; II. Dünya Savaşı sırasında, Saoulidou, neoklasik iki katlı binanın borçlarını ödedi. 86 yaşında aktif görevlerden emekli oldu ve “Bakım’ın Annesi” olarak onurlandırıldı.
[22] Trabzonlu Konstantinos Ioakeimidis, kendi kişisel hikayesini Panagiotis Tanimanidis’e anlattı. Trabzon Rum Yetimhanesi. Panagiotis Tanimanidis, 1987.
[23] Ölüme Mahkûm Alexandros Akrididis’in Mektubu, Trabzonlu tüccar. Kromna Derneği Arşivi, Kalamaria.
5 Kasım 1921, Pazar
Sevgili Kleio,
Bugün hapishanede bir ayin yapıldı ve yaklaşık 100 kişi katıldı. Asıl ceza idam kararıydı. Yarın 60 kişi, bunlar arasında 5 Trabzonlu da var ve idam edilecekler.
Salı günü hayatta olmayacağız, Tanrı bizi cennete kabul etsin, size sabır ve mutluluk versin, başka bir felakete uğramazsınız.
Üzücü haberi öğrendiğinizde dünyayı karartmayın, sabırlı olun.
Çocuklar oynasın ve dans etsin. Her şeyi bildiğiniz gibi düzenleyin.
Sevgili Theodore, babalık görevlerini üstlensin ve çocuklardan hiçbirini haksızlığa uğratmasın, Georgios okulunu bitirsin ve iyi bir vatandaş olsun. Yanis’i yanında çalıştır. Küçüklerden Panagiotis’i okula gönder, Valentini’yi dikiş öğrenmeye yönlendir. Fofon’dan ayrılma, sen yaşarken.
Stathis’e selamlar ve tüm aile işlerini ücret almadan yapacağına dair güvence. Papas Simeon, benim için dua etsin.
Filoptohos’a 5 lira, Bakım Derneği’ne 5 lira, Likastis okuluna 5 lira bağışla. Hepinizden, kardeşlerimden, gelinlerimden, akrabalarımdan ve dostlarımdan özür dilerim. Hoşça kalın, babama doğru gidiyorum. Affedin,
Sizin Alexander G. Akrididis
[24] “Bakım Derneği’nden bir kız.” Başka bir şey sorma.
KAYNAKÇA
- 100 Yıl Hizmet. “Pontuslu Kadınların Bakımı.” Kyriakos S. Hatzikiriakidis. Kyriakidis Yayınları, 2004. Selanik 2004.
- “Trabzon Kilisesi.” Hrisanthos Philippides (Trabzon Metropoliti), Arşiv Pontus 4/5 (1933), 1-904.
- Pontus Rumlarının Soykırımı. Konstantinos E. Fotiadis. Yunanistan Parlamentosu Vakfı, 2004.
- Bizans Pontosu. Trabzon İmparatorluğu (1204-1461). Bölge- İnsanlar- Ekonomi. V.H. Lyberopoulos. Atina 1999.
- Pontos Trabzon Tarihi, Antik Yunan’dan Günümüze (MÖ 756- 1897). T. Evaggelidis. Giriş ve yorumlar: K. Fotiadis, Selanik 1994.
- Göçmenler. Pontos üzerine uzun önsözlerden sonra, P. Triantafyllidis (1870). Pierre ve Vamba Matbaasından. Atina
- Pontos’un Nüfus Yapısı, S. Mavridis (1989), Pontos Rumlarının Ansiklopedisi, Cilt E. Malliaris Yayınları, Selanik.
- Trabzon’un Ticari Önemi, Odisseas Lampsidis. Atina 1963.
- Ebedi Alevin Çevresinde. Biyografik Anılar, Theophylaktos Theophylaktos, Kyriakidis Yayınları, Selanik 1997
- Trabzon Okulu (1900-1914) ve Pontos’taki Rumların İdeolojik Hakimiyeti. Antonis Pavlidis. Pontos Araştırmaları Komitesi. “ARXEION PONTOU” Dergisi, Ek Cilt 24- Toplum ve Eğitim. Atina 2004.
- Trabzonlu Kadınlar Derneği “Bakım”. A. Terzopoulos. Arşiv Pontus 31, 1971-1972, 370-392.
- Pontos Kadın Bakım Derneği. Yaşayan Pontos Anıları. Kyriakidis Yayınları, Selanik 1992