Pontos Gerçeği yazarı ve araştırmacı Tamer Çilingir, 1921 yılında Amasya’da gerçekleştirilen Pontos yargılamalarının soruşturma dosyaları, sanık ifadeleri ve savunma tutanaklarının açıklanması için Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Numan Kurtulmuş’a başvurdu. Çilingir, bugüne kadar çeşitli kurumlara, arşivlere ve kütüphanelere yaptığı başvurulardan yanıt alamadığını belirterek, “Bir asır önce mahkûm edilen insanların yalnızca haklarında verilen hükümleri değil, mahkeme karşısında söylediklerini de öğrenmek istiyorum” dedi.
1921 yılında Amasya’da kurulan mahkeme kürsüsünün karşısına çıkarılanlar arasında Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nda üç dönem Trabzon’u temsil etmiş Matthaios Kofidis, Trabzon’da yayımlanan Rumca EPOCHI gazetesinin sahibi ve gazeteci Nikos Kapetanidis, din adamları, eğitimciler ve Pontos Rum toplumunun farklı kesimlerinden insanlar bulunuyordu.
28 Eylül 1921 tarihli toplu mahkeme kararıyla çok sayıda kişi hakkında ölüm cezası verildi. Mahkemenin yönelttiği suçlamaların merkezinde, Pontos bölgesinde bağımsız bir devlet kurulması amacıyla faaliyet yürütüldüğü iddiası yer alıyordu.
Aradan 105 yıl geçmesine rağmen, bu yargılamaların dayanağını oluşturan belgelerin ve sanıkların mahkeme karşısında verdikleri savunmaların tamamına erişilemiyor.
Kararlar yayımlandı, savunmalar nerede?
Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı tarafından 2023 yılında yayımlanan Amasya İstiklâl Mahkemesi, Cilt 12/1 adlı çalışmada, 520 esas numaralı karar defterinin özgün metni ve günümüz Türkçesine aktarımı bulunuyor.
Kitabın 667–671. sayfalarında yer alan 28 Eylül 1921 tarihli kararda sanıkların isimleri, kendilerine yöneltilen suçlamalar ve verilen hükümler kaydediliyor.
Kararda soruşturma evrakından, mektuplardan, İstanbul ve Paris ile yapıldığı ileri sürülen yazışmalardan, metropolitliklerde ve evlerde bulunduğu belirtilen belgelerden ve tanık ifadelerinden söz ediliyor.
Ancak karar metninde bir belgenin delil olarak anılması, o belgenin içeriğinin araştırmacılar tarafından incelenebildiği anlamına gelmiyor.
Mahkemenin hangi belgeyi nasıl değerlendirdiği, sanıkların suçlamalara ne yanıt verdiği ve savunmalarının hükümlere nasıl yansıdığı soruları hâlâ açıklığa kavuşturulmayı bekliyor.
Bir milletvekili, bir gazeteci ve mahkûm edilen diğer insanlar
Matthaios Kofidis, Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nda üç dönem Trabzon milletvekilliği yapmıştı. Osmanlı siyasal yaşamında parlamenter olarak görev almış Kofidis’in 1921 yılında ölüm cezasına mahkûm edilmesi, dönemin siyasal ve hukuki tarihinin önemli olaylarından biri olarak duruyor.
Nikos Kapetanidis ise Trabzon’da yayımladığı EPOCHI gazetesiyle dönemin gelişmelerini izleyen, yazılarıyla Pontos Rum toplumunun yaşadıklarını kamuoyuna taşıyan bir gazeteciydi. O da Amasya yargılamalarında ölüm cezasına mahkûm edildi.
Aynı süreçte Pavli Makridis ve çok sayıda başka kişi hakkında da hükümler verildi. Bazıları mahkeme huzurunda, bazıları ise gıyaplarında yargılandı.
Bu insanların yaşamlarını ve yargılanma süreçlerini anlamak için yalnızca mahkûmiyet kararlarını okumak yeterli değil. Haklarında hazırlanan soruşturma dosyalarının, sorgularının, ifadelerinin ve savunmalarının da incelenmesi gerekiyor.
TBMM Başkanlığına hangi belgeler için başvuruldu?
Tamer Çilingir, TBMM Başkanı Numan Kurtulmuş’a gönderdiği mektupta şu belgelerin araştırmacıların erişimine açılmasını talep etti:
- 28 Eylül 1921 tarihli toplu kararın dayanağı olan soruşturma ve dava dosyalarının tamamı.
- Matthaios Kofidis, Nikos Kapetanidis, Pavli Makridis ve ilgili diğer sanıkların bireysel sorgu ve savunma zabıtları.
- Mahkeme kararında anılan mektupların, ele geçirilen evrakın, resmî yazışmaların ve tanık ifadelerinin özgün nüshaları.
- Bu belgelerin arşiv kimlikleri, bulundukları kurumlar ve dijital erişim koşulları.
Çilingir, bugüne kadar aynı konuda çeşitli kurumlara, arşivlere ve kütüphanelere yazılı başvurularda bulunduğunu, ancak yanıt alamadığını belirtti.
TBMM’nin kendi yayınındaki açıklama
TBMM’nin 2023 yılında yayımladığı karar defterlerinin önsözünde, Sivas, Samsun ve Amasya İstiklâl Mahkemelerine ait, kitaplara alınamayan bazı zabıtnamelerin internet ortamında araştırmacıların kullanımına sunulduğu belirtiliyor.
Buna karşın, 28 Eylül 1921 tarihli Pontos yargılamalarının bireysel sorgu ve savunma tutanaklarına ait doğrudan erişilebilir bir dijital dosya henüz tespit edilemedi.
Başvuruda, belgelerin TBMM arşivinde bulunmaması hâlinde hangi kurumlarda muhafaza edildiklerinin ve nasıl incelenebileceklerinin de bildirilmesi istendi.
“Mahkûm edilen insanların ne söylediklerini de öğrenmek istiyorum”
Çilingir, TBMM Başkanlığına gönderdiği mektupta araştırmasının amacını şu sözlerle ifade etti:
“Bir mahkeme kararının yayımlanmış olması ile o kararın dayandığı delillerin ve sanıkların savunmalarının araştırmacılara açık olması aynı şey değildir.”
Mektubun sonunda ise şu çağrı yer aldı:
“Bir asır önce mahkûm edilen insanların yalnızca haklarında verilen hükümleri değil, mahkeme karşısında söylediklerini de öğrenmek istiyorum.”
Pontos Gerçeği, Amasya yargılamalarına ilişkin arşiv araştırmasını sürdürecek ve TBMM Başkanlığından gelecek yanıtı kamuoyuyla paylaşacak.
Kaynak: Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Amasya İstiklâl Mahkemesi, Cilt 12/1, Ankara, 2023, s. 663–671.

