7 Eylül 1922.

Konstantinopolis’te Pontoslu çevreler, Pontos’ta yaşanan yıkımı Avrupa’ya anlatabilmek için alışılmış rapor ve telgraflardan farklı bir yöntem üzerinde çalışıyordu:

Bir harita.

Ama sıradan bir coğrafya haritası değil.

Yakılan yerleşimleri, tahrip edilen evleri, sürülen nüfusu ve nüfus yapısında meydana gelen değişiklikleri görsel olarak gösterecek bir harita.

Bugün bu haritanın kendisi henüz bulunmuş değil. Fakat ona ait üç sayfalık Yunanca elyazması “Önsöz”, Selanik Efxinos Leshi Pontos Siyasi Arşivi’nde korunuyor ve Selanik Aristoteles Üniversitesi tarafından dijitalleştirilmiş durumda. Arşiv numarası: AE 826.

PontosNews’in 7 Eylül 2026’da yayımladığı araştırma, bu belgenin uzun süredir arşivde bulunan fakat yeterince dikkat çekmemiş ayrıntılarını yeniden gündeme taşıdı.

Bir harita neden gerekli görüldü?

AE 826’nın temel fikri açık.

Belgeyi hazırlayanlar, Pontos’ta yaşananların İtilaf devletlerine, Milletler Cemiyeti’ne ve uluslararası kuruluşlara raporlar, memorandumlar ve telgraflarla zaten bildirildiğini anlatıyor.

Ancak yaşananların tamamını yalnızca yazılı metinlerle gösterebilmenin son derece güç olduğunu düşünüyorlar.

Bu nedenle harita, yıkımı tek bakışta görünür kılacak bir araç olarak tasarlanıyor.

PontosNews’in aktardığına göre haritanın, Pontos’ta yaşananları araştırması düşünülen bir Müttefiklerarası İnceleme Komisyonu’na sunulması amaçlanıyordu.

AE 826’nın kendi metninde de Küçük Asya’ya ve özellikle Pontos’a bir “διασυμμαχική επιτροπή”, yani Müttefiklerarası Komisyon gönderilmesinden söz ediliyor.

Coğrafya, kanıt haline getirilmeye çalışılıyordu.

Haritayı bir mimar hazırladı

Belgede haritanın mimar Konstantinos Vasmatzidis tarafından hazırlandığı belirtiliyor.

Haritanın hazırlanmasında iki ana veri kaynağı kullanılmıştı.

Birincisi, dönemin Avrupa haritaları.

İkincisi ve daha önemlisi ise Konstantinopolis’e ulaşmış, Pontos’un farklı bölgelerinden gelen insanların verdiği bilgiler.

AE 826’da haritanın Avrupa haritaları temel alınarak ve Konstantinopolis’te bulunan Pontosluların bilgileriyle hazırlandığı anlatılıyor.

Bu tanıklıklar yalnızca “şu köy yakıldı” demek için kullanılmamış. Mülteciler, mevcut Avrupa haritalarında yer almayan köyleri tarif etmiş, yanlış veya bozulmuş yer adlarını düzeltmiş ve yerleşimlerin akıbeti hakkında bilgi vermişler.

Bugünün diliyle: sözlü tanıklıklar coğrafi veriye dönüştürülüyordu.

Dört renk, dört ayrı kategori

PontosNews’in AE 826 ve bağlı arşiv kayıtlarına dayandırdığı aktarımına göre, haritada dört farklı renk kullanılmıştı.

Son kategori özellikle dikkat çekici.

Çünkü hazırlayanlar yalnızca öldürme, yakma ve maddi tahribatı kaydetmeye çalışmıyorlar.

Nüfus yapısındaki değişimi de ayrı bir kategori olarak haritaya geçirmek istiyorlar.

Hazırlayanlar kendi eksiklerini de kaydetmiş

Belgenin kaynak değeri açısından en önemli ayrıntılardan biri de bu.

Haritayı hazırlayanlar, ellerindeki bilgilerin eksiksiz olduğunu iddia etmiyorlar.

Bazı köylerin tam yerlerinin belirlenemediğini, kimi bölgelerle haberleşmenin kesildiğini ve bazı yerleşimlerin başına ne geldiği konusunda kesin bilgi bulunmadığını belirtiyorlar.

Bu nedenle yeterince doğrulanamayan bazı yerleşimler haritaya dahil edilmemiş.

Bu ayrıntı önemlidir.

Çünkü belge kendisini tam ve kusursuz bir sayım olarak sunmuyor. Tam tersine, o tarihte elde edilebilen bilgilerle mümkün olan en kapsamlı tabloyu oluşturmaya çalışan bir çalışma görüntüsü veriyor.

Herbert Adams Gibbons da kaynaklar arasında

AE 826’nın ikinci sayfasında Amerikan gazeteci Herbert Adams Gibbons adı geçiyor. Aynı bölümde “Monitor” adına ve Mayıs-Haziran 1922 tarihli yayınlara göndermeler bulunuyor.

PontosNews bunu, Gibbons’ın Trabzon’dan Christian Science Monitor için gönderdiği haberlerle ilişkilendiriyor.

Metinde ayrıca Amerikalı Ethel Thompson adına da gönderme yapılıyor.

Bu durum, haritayı hazırlayanların Pontoslu mültecilerin ifadelerini yabancı tanıklıklarla desteklemeye çalıştıklarını gösteriyor.

Arşiv kaydındaki tarih sorunu

Belgenin kataloglamasında önemli bir tarih uyuşmazlığı da bulunuyor.

AUTH’nin dijital arşiv kaydında AE 826, 7 Eylül 1919 tarihli görünüyor.

Fakat belgenin üçüncü sayfasının sonunda açıkça şu tarih yer alıyor:

Üstelik metnin ikinci sayfasında Mayıs ve Haziran 1922 tarihli yayınlara göndermeler var. Dolayısıyla belgenin 1919 tarihli olması mümkün değil.

Belgenin kendi üzerindeki tarih: 7 Eylül 1922.

Peki harita nerede?

İşte araştırmanın şimdilik cevapsız kalan en önemli sorusu bu.

AE 826, haritanın kendisi değil.

Elimizde olan belge, haritaya ait üç sayfalık Yunanca elyazması önsöz.

Haritanın kendisi AE 826’nın dijital kaydında yer almıyor.

Ancak haritanın kendisinin ayrı bir katalog numarasıyla korunup korunmadığı henüz bilinmiyor.

Bu nedenle bugün elimizde bulunan şey, henüz bulunamamış bir haritanın açıklama metni.

Bir harita kaybolmuş olabilir, ama yöntemi elimizde

Belki de belgenin en çarpıcı tarafı burada.

1922’de Konstantinopolis’te insanlar, Pontos’tan gelen mültecilerin anlattıklarını dinliyor. Köy adlarını kaydediyorlar. Yanlış yazılmış yer adlarını düzeltiyorlar. Yerleşimlerin yerlerini belirlemeye çalışıyorlar.

Hangisinin yakıldığını, hangisinin boşaltıldığını, hangisinin tahrip edildiğini kayda geçiriyorlar.

Sonra bütün bunları bir haritaya aktarmaya çalışıyorlar.

Bugün o harita henüz elimizde değil.

Ama onun neden hazırlandığını, hangi bilgilerden yararlandığını ve nasıl bir yöntem izlendiğini anlatan üç sayfalık belge elimizde.

Ve bazen tarih araştırmasında, kayıp bir belgenin izini taşıyan üç sayfa bile başlı başına yeni bir kapı açar.